Barokowy ołtarz w kaplicy bocznej - miejsce obrazu od 1956 roku

Tekst: Rafał Kustra · ostatnia zmiana 6.11.2026

Co znajdziesz w tekście

Ołtarz barokowy w Dubiecku: co wiadomo ze źródeł

Ołtarz barokowy w kościele Niepokalanego Serca NMP w Dubiecku stoi w bocznej kaplicy. Od 1956 roku jest w nim obraz Matki Bożej Bolesnej, Pieta z przełomu XVI i XVII wieku. Obraz przeniesiono do nowej świątyni w dniu jej konsekracji, 24 sierpnia 1952 roku, a cztery lata później trafił do odnowionego ołtarza. Kto i kiedy wykonał sam ołtarz, źródła nie podają.

Od kilkunastu lat chodzę doliną Sanu i czytam, co zapisano o tutejszych kościołach. O tym ołtarzu zapisano niewiele. Dlatego opieram się na dwóch źródłach: na dawnej stronie parafii (zrzut z lipca 2019 r. w Wayback Machine) i na haśle o kościele w Wikipedii, które czytałem w październiku 2026 r. Czego w nich nie ma, tego tu nie dopisuję.

Gdzie jest ołtarz barokowy w kościele w Dubiecku?

Ołtarz barokowy stoi w bocznej kaplicy kościoła przy ul. Ignacego Krasickiego 20 w Dubiecku, a więc poza prezbiterium, gdzie stoi marmurowy ołtarz główny. Dawna strona parafii z 2019 r. podaje, że od 1956 roku obraz Matki Bożej Bolesnej jest w odnowionym ołtarzu barokowym w bocznej kaplicy. Na tym opis się kończy.

Nie rysuję planu wnętrza, bo nie znalazłem źródła, które by go dokładnie opisywało. Najlepiej po wejściu po prostu zapytać w zakrystii, gdzie jest kaplica z obrazem Matki Bożej Bolesnej.

Trzy ołtarze kościoła Niepokalanego Serca NMP

Ołtarz z obrazem to jeden z trzech ołtarzy świątyni. Żeby zobaczyć, jakie ma w niej miejsce, przydaje się kilka podstawowych danych o budowli:

• Kościół ma trzy nawy, jedną wieżę i trzy ołtarze. Tak opisuje go Wikipedia (stan z października 2026 r.).
• Budowla ma 49 m długości, a w transepcie 41 m szerokości.
• Kościół budowano w latach 1934-1952. Konsekrował go bp Franciszek Barda 24.08.1952 r.
• Ławki i ołtarze boczne zaprojektował ks. J. Mucha, jak podaje Wikipedia.
• Marmurowy ołtarz główny konsekrował bp Stanisław Jakiel 25.11.1973 r.

Projekt ks. J. Muchy to osobny wątek. Wikipedia mówi o ołtarzach bocznych zaprojektowanych dla nowego kościoła, ale nie łączy ich z ołtarzem barokowym. Samo określenie „barokowy” sugeruje starszą metrykę, ale to tylko wniosek, a nie fakt.

Czego źródła nie mówią o ołtarzu?

Źródła nie podają autora ołtarza, daty jego powstania, warsztatu ani kościoła, z którego pochodzi. Zamiast zgadywać, wypisuję, czego brakuje:

• Nazwisko snycerza lub warsztatu: brak w źródłach parafialnych i w Wikipedii.
• Data powstania: nieznana. Znamy tylko rok 1956, w którym umieszczono w ołtarzu obraz.
• Pochodzenie: nie wiadomo, czy ołtarz przeniesiono z dawnego kościoła, czy przywieziono go skądinąd.
• Zakres odnowienia w 1956 roku: źródło pisze o „odnowionym” ołtarzu, ale nie opisuje prac.

Jedyny pewny fakt o ołtarzu barokowym w Dubiecku to rok 1956, kiedy umieszczono w nim obraz Matki Bożej Bolesnej (dawna strona parafii, 2019).

Jakie są elementy ołtarza?

Ołtarz ma część liturgiczną i część dekoracyjną. Część liturgiczna to mensa, czyli stół, oraz stipes, czyli podstawa, często zakryta z przodu antependium. Część dekoracyjna to nastawa (retabulum): na dole predella, wyżej pole główne z obrazem lub rzeźbą, na górze zwieńczenie. Terminy podaję za „Słownikiem terminologicznym sztuk pięknych” (PWN, 1996).

Mensa i nastawa: część liturgiczna i dekoracyjna

Ten podział ułatwia oglądanie każdego ołtarza, także w Dubiecku. Dolna część służy liturgii, górna opowiada obrazem i formą. Patrząc od posadzki ku sklepieniu, mamy kolejno:

• Stipes to trzon lub podstawa, na której spoczywa płyta ołtarza. Bywa murowany, kamienny albo w formie skrzyni.
• Mensa to płyta stołu ołtarzowego. Na niej sprawuje się Eucharystię i to ona jest liturgicznym sercem ołtarza.
• Antependium to zasłona albo płyta przed frontem mensy: tkaninowa, malowana, rzeźbiona lub metalowa.
• Predella to dolna, pozioma strefa nastawy. W wielu ołtarzach umieszczano w niej mniejszy obraz lub płaskorzeźbę.
• Pole główne to środek nastawy. Tu wisi najważniejszy obraz, w Dubiecku Pieta Matki Bożej Bolesnej.
• Zwieńczenie to górna kondygnacja. Często mieści mniejszy obraz, glorię albo symbol Trójcy Świętej.
• Kolumny i belkowanie tworzą architektoniczną ramę. W baroku dochodzą do nich rzeźby aniołów i złocone ornamenty.

Co to jest nastawa ołtarzowa?

Nastawa ołtarzowa (retabulum) to dekoracyjna konstrukcja ustawiona na mensie lub za nią, mająca kilka stref w pionie, architektoniczną ramę z kolumn i belkowania oraz obraz lub rzeźbę w centrum. Liturgicznie nie jest potrzebna, bo Mszę można sprawować przy samej mensie. Nadaje za to ołtarzowi treść i wymowę.

W baroku nastawa urosła do rozmiarów fasady. Obraz z polem głównym jest w niej czymś w rodzaju sceny w teatrze, a kolumny i rzeźby pełnią rolę kulis.

Jak nazywa się antyczny ołtarz?

Antyczny ołtarz rzymski nazywa się ara. Był to kamienny blok, na którym składano ofiary bóstwom, także ofiary ze zwierząt. Chrześcijaństwo przejęło samo słowo, ale nadało mu nową treść: ołtarz Nowego Przymierza jest jednocześnie znakiem Chrystusa i stołem Eucharystii.

Ołtarz Nowego Przymierza to Krzyż Pana, z którego wypływają sakramenty misterium paschalnego. Na ołtarzu, centrum kościoła, uobecnia się pod znakami sakramentalnymi ofiara Krzyża, a zarazem jest on stołem Pana, do którego zaproszony jest Lud Boży (parafraza). - Katechizm Kościoła Katolickiego, pkt 1182, wyd. II poprawione, Pallottinum, 2002

Różnica jest zasadnicza. Rzymska ara służyła wciąż ponawianym ofiarom krwawym, a według nauki Kościoła na ołtarzu chrześcijańskim uobecnia się jedna ofiara Chrystusa.

Jakie są cechy charakterystyczne kościoła barokowego?

Kościół barokowy to budowla, w której formy są pełne ruchu, światło gra z cieniem, a dekoracja jest bogata: złocenia, marmoryzacja, iluzjonistyczne malowidła. Styl ten rozwinął się po Soborze Trydenckim (1545-1563) jako sztuka mająca poruszać wiernych. W Dubiecku barokowy był drewniany kościół z lat 1751-1753, a nie obecna świątynia.

Barok jako sztuka kontrreformacji po Soborze Trydenckim

Sobór Trydencki potwierdził cześć obrazów i świętych, a sztuka kościelna szybko z tego skorzystała. Barokowe wnętrze mówi do zmysłów, nie tylko do rozumu. Najczęściej rozpoznajemy je po tych cechach:

• Ruch form: wygięte gzymsy, falujące linie fasad i ołtarzy, przełamane frontony.
• Światło jako narzędzie: okna ukryte tak, żeby oświetlały ołtarz lub kopułę od góry.
• Iluzjonizm: malowane sklepienia, które udają otwarte niebo, i marmoryzacja, która udaje kamień na drewnie lub tynku.
• Bogate złocenia ram, kapiteli i ornamentów, połyskujące w świetle świec.
• Ołtarz jak teatr wiary: kolumny, rzeźby świętych, glorie promieniste i obraz w centrum.
• Wiele ołtarzy bocznych, fundowanych przez rody, bractwa i cechy.

Barokowy kościół drewniany z lat 1751-1753

Dubiecko miało prawdziwy barokowy kościół. W latach 1751-1753 zbudowano tu drewnianą świątynię z jodły na kamiennym cokole, krytą gontem. Ufundowała ją kolatorka Anna ze Starzechowskich Krasicka, a budowę prowadził proboszcz ks. Mikołaj Witosławski. Konsekracja odbyła się w 1755 roku, pod wezwaniem świętych Szymona i Judy Tadeusza (dawna strona parafii, 2020; dubiecko.przemyska.pl).

Dalsze losy tego kościoła są zaskakujące. W 1914 roku komisja konserwatorska uznała go za niezabytkowy. W 1926 roku przeniesiono go w całości na zachód, do ogrodu organisty, i odprawiano w nim nabożeństwa aż do 1952 roku. Stał do 1957 roku.

Czy obecny kościół w Dubiecku jest barokowy?

Nie, źródła nie nazywają go barokowym, i zresztą żadnego stylu mu nie przypisują. Kościół z lat 1934-1952 zaprojektowali profesorowie Politechniki Lwowskiej Tadeusz Pisiewicz i Aleksander Krzywobłocki, a projekt zatwierdzono 6.06.1933 r. Dlatego nie przyklejam mu etykiety stylowej. Barokowy jest ołtarz w kaplicy, a nie mury.

Po co w kościele ołtarze boczne?

Ołtarze boczne służą przede wszystkim modlitwie osobistej, nabożeństwom i czci konkretnych obrazów albo świętych. Centrum liturgii pozostaje ołtarz główny, który Katechizm (KKK 1182) nazywa centrum kościoła. Ogólne wprowadzenie do Mszału Rzymskiego (2002, nr 303) zaleca, by w nowych kościołach budować jeden ołtarz, znak jednego Chrystusa i jednej Eucharystii.

Ołtarz w prawie kanonicznym i we Mszale

Kodeks Prawa Kanonicznego z 1983 roku poświęca ołtarzom kilka kanonów. Przydają się, żeby zrozumieć, czym w Dubiecku różni się ołtarz konsekrowany od ołtarza, który przede wszystkim oprawia obraz:

1. Kan. 1206 mówi, że dedykacja miejsc świętych należy do biskupa diecezjalnego i tych, którzy są mu prawnie zrównani.
2. Kan. 1235 rozróżnia ołtarz stały, związany z posadzką, i ruchomy, który można przenieść.
3. Kan. 1236 stanowi, że mensa ołtarza stałego ma być z kamienia naturalnego, chyba że konferencja biskupów dopuści inny godny i trwały materiał.
4. Kan. 1237 § 1 każe ołtarze stałe poświęcać, a ruchome poświęcać lub błogosławić.
5. Kan. 1237 § 2 każe zachować tradycję umieszczania pod ołtarzem stałym relikwii męczenników lub innych świętych.
6. Ogólne wprowadzenie do Mszału Rzymskiego (nr 303) zaleca jeden ołtarz w nowo budowanych kościołach.

Ołtarz, czyli stół, na którym sprawuje się Ofiarę eucharystyczną, jest stały, gdy łączy się z posadzką i nie da się go przenieść, a ruchomy, gdy można go przenieść. W każdym kościele powinien być ołtarz stały (parafraza). - Kodeks Prawa Kanonicznego, kan. 1235, Pallottinum, 1983

Czym różni się ołtarz stały od przenośnego?

Ołtarz stały jest na trwałe złączony z posadzką i powinien być poświęcony, a przenośny można przestawić i wystarczy go pobłogosławić (KPK kan. 1235 i 1237). Marmurowy ołtarz główny w Dubiecku, konsekrowany w 1973 roku i zawierający relikwie, odpowiada opisowi ołtarza stałego. O ołtarzu barokowym w kaplicy źródła tego nie rozstrzygają.

Kaplica boczna a nawa boczna: jaka to różnica?

Nawa boczna to podłużna część korpusu kościoła, biegnąca równolegle do nawy głównej i oddzielona od niej filarami lub arkadami. Kaplica boczna to wyodrębnione pomieszczenie, przylegające do korpusu lub prezbiterium, zwykle z własnym ołtarzem.

Dawniej takie kaplice fundowały rody, bractwa albo parafianie, żeby otoczyć czcią konkretny obraz. W Dubiecku kaplica z obrazem Matki Bożej Bolesnej kontynuuje tę tradycję, choć sam kościół powstał dopiero w XX wieku.

Jak obraz trafił do ołtarza w kaplicy bocznej?

Obraz trafił tam w trzech etapach. W 1721 roku wizytacja wymienia go w ołtarzu głównym ówczesnego kościoła. 24 sierpnia 1952 roku, w dniu konsekracji nowej świątyni przez bp. Franciszka Bardę, przeniesiono go do nowego kościoła. W 1956 roku umieszczono go w odnowionym ołtarzu barokowym w kaplicy bocznej. Daty podaję za dawną stroną parafii (2019 i 2020).

Od ołtarza głównego w 1721 roku do kaplicy w 1956 roku

Oś czasu pokazuje, że obraz przez dwa stulecia był w centrum parafialnej pobożności, zanim znalazł miejsce w kaplicy. Przy obrazie powstała księga łask i wota przy obrazie. Jest to osobna historia, wartą poznania przed wizytą.

Rok	Wydarzenie	Źródło
1670	Na pergaminie spisano łaski przypisywane obrazowi	dawna strona parafii, 2019
1719	Srebrna sukienka obrazu (Piotr de Granow)	dawna strona parafii, 2019
1721	Pierwsza wzmianka wizytacyjna o obrazie w ołtarzu głównym	dawna strona parafii, 2019
1753	Mikołaj Tereinski przemalowuje obraz; nowa sukienka z fundacji Anny Krasickiej	dawna strona parafii, 2019
1810	Rząd austriacki konfiskuje srebrną sukienkę	dawna strona parafii, 2019
24.08.1952	Konsekracja nowego kościoła i przeniesienie obrazu	dawna strona parafii, 2020
1956	Obraz w odnowionym ołtarzu barokowym w kaplicy bocznej	dawna strona parafii, 2019

Gdzie obraz był przed 1956 rokiem?

Przed 1956 rokiem obraz był kolejno w ołtarzu głównym dawnych kościołów, a od 24.08.1952 r. w nowej świątyni. Od 1626 roku kościołem parafialnym była rozbudowana kaplica Podwyższenia Krzyża Świętego. W latach 1751-1753 zastąpił ją drewniany kościół barokowy. Gdzie dokładnie wisiał obraz w nowym kościele w latach 1952-1956, źródła nie piszą.

Jak wygląda obraz Matki Bożej Bolesnej?

Obraz Matki Bożej Bolesnej w Dubiecku to Pieta: Maryja z ciałem zdjętego z krzyża Syna. Dawna strona parafii z 2019 r. opisuje go tak:

• Technika: olej na płótnie.
• Wymiary: około 55 x 63 cm, z górnym zamknięciem w formie łuku.
• Autor: nieznany. Obraz powstał na przełomie XVI i XVII wieku.
• Przemalowanie: w 1753 roku, przez Mikołaja Tereinskiego.
• Tło: motyw winnej latorośli i lilii.

Deo Optimo Maximo et Dolorosae Mariae Virgini. Anno Domini 1753 - inskrypcja na obrazie Matki Bożej Bolesnej w Dubiecku, według dawnej strony parafii z 2019 r.

Napis w przekładzie brzmi: „Bogu Najlepszemu Największemu i Bolesnej Maryi Pannie. Roku Pańskiego 1753”. Data zgadza się z przemalowaniem i z budową drewnianego kościoła.

Ołtarz boczny a marmurowy ołtarz główny

W Dubiecku ołtarz główny jest marmurowy. Konsekrował go bp Stanisław Jakiel 25 listopada 1973 roku i umieszczono w nim relikwie św. Marii Goretti (Wikipedia). Ołtarz barokowy w kaplicy bocznej służy czci obrazu Matki Bożej Bolesnej, który jest w nim od 1956 roku. Kościół ma łącznie trzy ołtarze.

Relikwie św. Marii Goretti i konsekracja z 1973 roku

Św. Maria Goretti to włoska dziewczyna, zamordowana w 1902 roku. Pius XII ogłosił ją świętą w 1950 roku jako męczennicę. Umieszczenie jej relikwii w ołtarzu głównym nawiązuje do tradycji z kan. 1237 § 2 KPK. Więcej o tej części wnętrza piszę w tekście o tym, jak wygląda marmurowy ołtarz główny z relikwiami.

Czym różni się ołtarz boczny od głównego w Dubiecku?

Ołtarz główny jest marmurowy, ma znaną datę konsekracji (1973) i relikwie, a o ołtarzu bocznym wiemy tylko tyle, że jest barokowy i od 1956 roku oprawia obraz. Zestawienie poniżej opiera się wyłącznie na źródłach:

Cecha	Ołtarz główny	Ołtarz barokowy w kaplicy
Materiał	marmur	źródła nie podają
Data	konsekracja 25.11.1973	obraz umieszczony w 1956 roku
Kto konsekrował	bp Stanisław Jakiel	źródła nie podają
Co zawiera	relikwie św. Marii Goretti	obraz Matki Bożej Bolesnej
Funkcja	centrum liturgii Mszy	modlitwa przy obrazie, nabożeństwa
Miejsce	prezbiterium	boczna kaplica

Polichromia i remonty jako tło dla ołtarzy

Oba ołtarze ogląda się na tle malowideł. O wnętrzu warto wiedzieć kilka rzeczy:

• Polichromię wykonał prof. Stanisław Jakubczyk z Krakowa (Wikipedia). Opisuję ją w tekście polichromia Stanisława Jakubczyka.
• W 2011 roku zakonserwowano polichromię naw bocznych (dawna strona parafii, 2019).
• Ołtarz główny przeszedł renowację i ponowny montaż, jak podawała dawna strona parafii w 2019 r.
• Organy mają 38 głosów. Zbudowała je firma Theodor Bochme, a 21.10.1971 r. poświęcił je bp Ignacy Tokarczuk.

Szczegóły prac zebrałem w tekście remonty kościoła i konserwacja.

Jak oglądać ołtarz barokowy podczas wizyty?

Najprościej w czterech krokach: sprawdzić godziny Mszy na dubiecko.przemyska.pl, przyjść między nabożeństwami, w zakrystii zapytać o kaplicę i o zgodę na zdjęcia, a potem spokojnie obejrzeć obraz z bliska. Według strony parafii (stan na październik 2026 r.) w dni powszednie Msze są o 6:30 i 18:00.

Czy trzeba umawiać zwiedzanie?

To zależy od aktualnych zasad parafii. Według dawnej strony parafii z 2017 r. polichromię, ołtarz, prospekt organowy i chrzcielnicę można było zwiedzać po wcześniejszym umówieniu. Kancelaria jest czynna w dni powszednie po Mszy świętej (dubiecko.przemyska.pl, październik 2026). To dobry moment, żeby zapytać o wejście do kaplicy.

W niedziele i uroczystości Msze są o 7:00, 8:30, 11:30 i 16:00, a o 10:00 w kościele w Słonnem (stan na październik 2026 r.). Przed wyjazdem sprawdź aktualne ogłoszenia na stronie parafii.

Na co zwrócić uwagę: obraz, złocenia, detal tła

Obraz jest niewielki, ma około 55 x 63 cm, więc łatwo go minąć wzrokiem w dużym wnętrzu. Proponuję oglądać po kolei:

1. Najpierw sam ołtarz z kilku kroków: czy da się rozpoznać predellę, pole główne i zwieńczenie.
2. Potem ramę: czy są złocenia, kolumny, rzeźby. Opisuj to, co widzisz, bo źródła tego nie opisują.
3. Następnie Pietę: układ postaci Maryi i Syna oraz zamknięcie obrazu łukiem.
4. Tło: winna latorośl i lilia. To motyw, który w Dubiecku stał się znakiem rozpoznawczym obrazu.
5. Na koniec napis z 1753 roku, jeśli da się go odczytać z miejsca, w którym stoisz.

Zdjęcia i cisza w czasie wizyty

Kaplica z obrazem to miejsce modlitwy, nie sala muzealna. O zgodę na fotografowanie pytaj w zakrystii, nie używaj lampy błyskowej i nie rób zdjęć w czasie liturgii. Jeśli ktoś modli się przed obrazem, poczekaj.

Najczęściej zadawane pytania

Jakie są przykłady budowli barokowych w Europie?

Wzorcowe przykłady to kościół Il Gesù i plac św. Piotra w Rzymie oraz pałac w Wersalu. W Polsce często przywołuje się kościół św. Piotra i Pawła w Krakowie i pałac w Wilanowie. Na Podkarpaciu barok widać przede wszystkim w wyposażeniu kościołów, takim jak ołtarze, ambony i obrazy.

Czym barok różni się od rokoka w ołtarzach?

Barok stawia na monumentalność, mocne kolumny i dramatyczny ruch. Rokoko jest lżejsze: ma asymetryczny ornament muszlowy (rocaille), jasne barwy i delikatne złocenia. W praktyce wiele ołtarzy z połowy XVIII wieku łączy cechy obu stylów.

Czy przy ołtarzu bocznym odprawia się Mszę?

Może się to zdarzać, ale w odnowionej liturgii Mszę zwykle sprawuje się przy ołtarzu głównym. Ołtarze boczne służą głównie modlitwie osobistej i nabożeństwom. O praktyce w danym kościele decyduje jego rektor lub proboszcz.

Kto może konsekrować ołtarz?

Według KPK kan. 1206 dedykacja miejsc świętych należy do biskupa diecezjalnego i tych, którzy są mu prawnie zrównani. Mogą oni zlecić ją innemu biskupowi, a w wyjątkowych wypadkach prezbiterowi. W Dubiecku ołtarz główny konsekrował w 1973 roku bp Stanisław Jakiel.

Skąd pochodzi słowo ołtarz?

Polskie „ołtarz” pochodzi od łacińskiego altare, które dotarło do nas przez języki sąsiednie. Łacińskie słowo zwykle wywodzi się od altus, czyli „wysoki”, bo ołtarz stał wyżej niż otoczenie. Językoznawcy wskazują też inną możliwość: czasownik adolere, czyli „spalać ofiarę”.

Kto namalował obraz Matki Bożej Bolesnej w Dubiecku?

Autor obrazu jest nieznany. Dawna strona parafii datuje Pietę na przełom XVI i XVII wieku. W 1753 roku obraz przemalował Mikołaj Tereinski i z tego roku pochodzi łacińska inskrypcja na płótnie.

Czy kościół w Dubiecku jest wpisany do rejestru zabytków?

W źródłach, z których korzystam, nie znalazłem numeru wpisu kościoła do rejestru zabytków, więc go nie podaję. Aktualne dane prowadzi wojewódzki konserwator zabytków w Przemyślu. Dawny kościół drewniany komisja konserwatorska uznała w 1914 roku za niezabytkowy.

Źródła i literatura

1. Dawna strona parafii Dubiecko (parafiadubiecko.pl), działy o kulcie Matki Bożej Bolesnej, historii parafii, remontach i zwiedzaniu, zrzuty w Wayback Machine z lat 2017-2020.
2. Wikipedia: Kościół Niepokalanego Serca Najświętszej Maryi Panny w Dubiecku (dostęp: październik 2026).
3. Parafia Niepokalanego Serca NMP w Dubiecku: historia parafii oraz strona główna z porządkiem Mszy (stan: październik 2026).
4. Wikipedia: Dubiecko (dostęp: październik 2026).
5. Kodeks Prawa Kanonicznego, kan. 1206, 1235-1237, Pallottinum, Poznań 1984 (tekst z 1983 r.).
6. Katechizm Kościoła Katolickiego, pkt 1182-1183, wyd. II poprawione, Pallottinum, Poznań 2002.
7. Ogólne wprowadzenie do Mszału Rzymskiego, nr 303, według trzeciego wydania wzorcowego Mszału Rzymskiego (2002).
8. K. Kubalska-Sulkiewicz i in. (red.), Słownik terminologiczny sztuk pięknych, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 1996: hasła mensa, nastawa, predella, antependium.