Remonty kościoła - konserwacja polichromii i ołtarza głównego

Tekst: Rafał Kustra · ostatnia zmiana 3.11.2026

Co znajdziesz w tekście

Remont kościoła w Dubiecku w skrócie

W kościele Niepokalanego Serca NMP w Dubiecku przeprowadzono dwie większe prace. W 2011 roku poddano konserwacji polichromię naw bocznych, którą namalował prof. Stanisław Jakubczyk z Krakowa. Odnowiono też i ponownie zamontowano marmurowy ołtarz główny, konsekrowany 25 listopada 1973 roku przez bp. Stanisława Jakiela. Obie informacje podawała dawna strona parafii w 2019 roku.

Ten kościół oglądam od lat przy okazji wędrówek doliną Sanu. Zawsze wracam do tego samego pytania: kto i na jakiej podstawie decyduje o tym, że malowidła na ścianie się czyści, a ołtarz rozbiera i składa na nowo? Odpowiedź składa się z trzech części. Pierwsza to fakty z Dubiecka. Druga to rzemiosło konserwatora. Trzecia to przepisy: Kodeks Prawa Kanonicznego i polska ustawa o ochronie zabytków.

Co odnowiono w kościele w Dubiecku?

Według dawnej strony parafii (zrzut z lipca 2019 roku) w kościele w Dubiecku przeprowadzono konserwację polichromii naw bocznych w 2011 roku oraz renowację i ponowny montaż ołtarza głównego. Polichromię namalował prof. Stanisław Jakubczyk z Krakowa. Ołtarz jest marmurowy, a w 1973 roku konsekrował go bp Stanisław Jakiel (Wikipedia, stan na październik 2026).

Źródła nie wymieniają wykonawców tych prac ani ich kosztów. Dlatego ich tu nie podaję. Wiadomo za to, gdzie te prace mają swoje miejsce w historii świątyni, którą dwa pokolenia budowały w latach 1934-1952, z długą przerwą opisaną w tekście o tym, jak wyglądała przerwana budowa 1939-1952.

• 1753: Mikołaj Tereinski przemalowuje obraz Matki Bożej Bolesnej, który powstał na przełomie XVI i XVII wieku (archiwum strony parafii, 2019-07).
• 24.08.1952: bp Franciszek Barda konsekruje nowy kościół, a obraz MB Bolesnej zostaje do niego przeniesiony (archiwum 2020-02).
• 1956: obraz trafia do odnowionego barokowego ołtarza w bocznej kaplicy (archiwum 2019-07).
• 25.11.1973: bp Stanisław Jakiel konsekruje marmurowy ołtarz główny z relikwiami św. Marii Goretti (Wikipedia).
• 2011: konserwacja polichromii naw bocznych (archiwum 2019-07).
• Rok nieznany ze źródeł: renowacja i ponowny montaż ołtarza głównego, odnotowane na stronie parafii przed lipcem 2019 roku.

Konserwacja polichromii naw bocznych w 2011 roku

W 2011 roku pracom konserwatorskim poddano malowidła w nawach bocznych, a nie całe wnętrze. Ta różnica ma znaczenie. Nawa główna i transept nie są w tej informacji wymienione, więc nie można pisać o „odnowieniu całej polichromii”. Autorem dekoracji jest prof. Stanisław Jakubczyk. Jego program malarski opisuję osobno w tekście polichromia Stanisława Jakubczyka.

Renowacja i ponowny montaż ołtarza głównego

Ołtarz główny przeszedł renowację, a potem ponowny montaż. Z tego sformułowania wynika, że elementy ołtarza zdemontowano i opracowano osobno, a następnie złożono na miejscu. Daty tych prac strona parafii nie podała. Wiadomo jedynie, że informacja była na niej obecna w lipcu 2019 roku.

Jak wyglądały wcześniejsze odnowienia obrazu Matki Bożej Bolesnej?

Najstarsze udokumentowane odnowienie w parafii dotyczy obrazu Matki Bożej Bolesnej. W 1753 roku przemalował go Mikołaj Tereinski. W tym samym roku obraz dostał nową srebrną, pozłacaną sukienkę ufundowaną przez Annę Krasicką. Od 1956 roku wisi w odnowionym barokowym ołtarzu bocznej kaplicy. Obraz przeżył kilka świątyń na tym samym placu, także drewniany kościół, o którym opowiada historia o tym, jak wyglądało przeniesienie starego kościoła w 1926 roku.

Na czym polega konserwacja malowideł ściennych?

Konserwacja malowideł ściennych to zespół działań, które zabezpieczają i utrwalają oryginalną warstwę malarską i tynk, hamują ich niszczenie i dokumentują każdy krok. Tak prace konserwatorskie definiuje art. 3 pkt 6 ustawy o ochronie zabytków z 2003 roku. Poniżej opisuję ogólny przebieg takich prac, a nie metody użyte w Dubiecku, bo źródła ich nie opisują.

Jakie są etapy konserwacji polichromii?

Prace zaczynają się od dokumentacji, a nie od pędzla. Typowa kolejność wygląda tak:

1. Dokumentacja stanu zachowania: konserwator wykonuje zdjęcia, mapy uszkodzeń i opis technologii, zanim cokolwiek dotknie.
2. Badania i próby: na małych polach sprawdza, czym da się bezpiecznie usunąć brud i dawne przemalowania.
3. Oczyszczanie: usuwa kurz, sadzę ze świec i nawarstwienia, które przyciemniają kolory.
4. Wzmocnienie: utrwala łuszczącą się farbę i podkleja odspojony tynk do muru.
5. Uzupełnienia: wypełnia ubytki tynku zaprawą dobraną do oryginału.
6. Retusz: scala kolorystycznie miejsca uzupełnione, tak aby dało się je odróżnić z bliska.
7. Dokumentacja powykonawcza: opisuje, co zrobiono i jakich materiałów użyto, na potrzeby przyszłych prac.

Czym różni się konserwacja od renowacji?

Konserwacja chroni to, co przetrwało. Renowacja i restauracja przywracają wygląd. Ustawa z 2003 roku nie używa słowa „renowacja”. Zna natomiast „prace restauratorskie”, czyli wyeksponowanie wartości zabytku, w razie potrzeby z uzupełnieniem lub odtworzeniem jego części (art. 3 pkt 7).

Pojęcie	Cel	Co robi konserwator	Przykład w kościele
Konserwacja	Zatrzymać niszczenie oryginału	Czyści, wzmacnia, podkleja tynk	Utrwalenie łuszczącej się polichromii
Restauracja (potocznie renowacja)	Przywrócić czytelność i wygląd	Uzupełnia, retuszuje, scala kolory	Odnowienie złoceń i marmuru ołtarza
Rekonstrukcja	Odtworzyć brakującą część	Wykonuje nowy element według źródeł	Odtworzenie zniszczonego fragmentu ornamentu

Co niszczy malowidła ścienne?

Przyczyny zniszczeń bywają podobne w większości kościołów na Pogórzu:

• Wilgoć: podciąganie wody z gruntu i przecieki z dachu rozpuszczają sole, które rozsadzają tynk.
• Sadza i kurz: świece, znicze i ogrzewanie osadzają na ścianach ciemną warstwę.
• Wahania temperatury: nagłe grzanie zimą powoduje kondensację pary na zimnych murach.
• Dawne przemalowania: amatorskie poprawki farbą emulsyjną zamykają mur i przyspieszają odspajanie.
• Uszkodzenia mechaniczne: gwoździe, taśmy i ozdoby mocowane bezpośrednio do ściany.

Takich prac przy zabytku wpisanym do rejestru nie wykona każdy malarz. Art. 37a ustawy z 2003 roku określa kwalifikacje osób prowadzących prace konserwatorskie i restauratorskie, w praktyce chodzi o absolwentów konserwacji i restauracji dzieł sztuki.

Kto zgadza się na prace w kościele?

O pracach przy wnętrzu kościoła decydują dwa porządki prawne. Kodeks Prawa Kanonicznego z 1983 roku wymaga rady znawców (kan. 1216) i pisemnej zgody ordynariusza na odnawianie cennych obrazów (kan. 1189). Jeśli obiekt jest w rejestrze zabytków, ustawa z 2003 roku (art. 36) wymaga dodatkowo pozwolenia wojewódzkiego konserwatora zabytków.

Prawo kanoniczne: kan. 1189 i 1216

Kan. 1216 KPK każe przy budowie i odnawianiu kościołów korzystać z rady znawców i zachowywać zasady liturgii oraz sztuki sakralnej. Bardziej szczegółowy jest kan. 1189:

Cenne obrazy, czyli wyróżniające się dawnością, wartością artystyczną lub otaczane kultem, wystawione w kościołach do czci wiernych, nie mogą być odnawiane bez pisemnego zezwolenia ordynariusza, który przed jego udzieleniem zasięga rady znawców (parafraza). Kodeks Prawa Kanonicznego, kan. 1189, 1983

W Dubiecku ordynariuszem jest arcybiskup przemyski, a sprawy sztuki sakralnej prowadzi kuria archidiecezji przemyskiej.

Prawo państwowe: ustawa o ochronie zabytków

Art. 36 ust. 1 ustawy z 23 lipca 2003 roku wymaga pozwolenia wojewódzkiego konserwatora zabytków na prace konserwatorskie, restauratorskie i roboty budowlane przy zabytku wpisanym do rejestru. Numeru wpisu kościoła w Dubiecku nie udało mi się potwierdzić w źródłach. Ten przepis opisuję więc warunkowo: obowiązuje, jeśli budynek lub jego wyposażenie są w rejestrze. Status obiektu sprawdzisz w serwisie Narodowego Instytutu Dziedzictwa albo u konserwatora w Przemyślu.

Kto decyduje o terminie i zakresie prac?

W praktyce decyzja przechodzi przez kilka rąk:

• Proboszcz: zarządza majątkiem parafii i występuje o zgody.
• Rada parafialna do spraw ekonomicznych: zgodnie z kan. 537 pomaga proboszczowi w zarządzaniu dobrami parafii.
• Kuria diecezjalna: wydaje zgody kościelne i opiniuje projekty, często przez komisję sztuki sakralnej.
• Wojewódzki konserwator zabytków: wydaje pozwolenie przy obiektach z rejestru i odbiera prace.
• Konserwator dzieł sztuki: przygotowuje program prac i dokumentację.

O zakresie prac nie decydują wierni ani niezależny serwis taki jak ten. Treść ma charakter informacyjny, a stan przepisów opisano według wiedzy z października 2026 roku. Nie zastępuje ona porady prawnej ani informacji z kurii.

Czyją własnością jest budynek kościoła?

Kościół parafialny jest zwykle własnością parafii. Według Kodeksu Prawa Kanonicznego legalnie erygowana parafia ma z mocy prawa osobowość prawną (kan. 515 §3). Własność dóbr należy do tej osoby prawnej, która je nabyła (kan. 1256). W Polsce osobowość prawną parafii potwierdza ustawa z 17 maja 1989 roku o stosunku Państwa do Kościoła Katolickiego.

Czy kościół należy do proboszcza?

Nie. Proboszcz reprezentuje parafię i zarządza jej majątkiem, ale nie jest jego właścicielem (kan. 532 KPK). Gdy proboszcz się zmienia, kościół zostaje przy parafii. Dobrze to widać w Dubiecku. Księża Michał Górnicki, Bronisław Jedziniak i Kazimierz Lisowicz kolejno prowadzili budowę, a świątynia pozostała dziełem parafii.

Co mówi prawo polskie o parafii?

Ustawa z 1989 roku wymienia parafię wśród kościelnych osób prawnych. Z tego wynikają konkretne skutki:

• Parafia może być wpisana w księdze wieczystej jako właściciel lub użytkownik nieruchomości.
• Parafia zawiera umowy, także z konserwatorami i firmami budowlanymi.
• Parafia występuje o dotacje na prace przy zabytkach jako ich właściciel lub posiadacz.
• Parafia odpowiada za stan budynku, w tym za przeglądy techniczne i opiekę nad zabytkiem.
• Szczegóły zależą od konkretnej działki: historia gruntu bywa skomplikowana i rozstrzyga ją księga wieczysta.

Z czego kościół się utrzymuje?

Parafia utrzymuje się głównie z dobrowolnych ofiar wiernych. Kan. 1260-1262 KPK mówią, że Kościół może prosić wiernych o to, czego potrzebuje, a wierni wspierają go według swoich możliwości. Remonty zabytków mogą być dodatkowo wspierane dotacjami celowymi, o których mówią art. 77-78 ustawy o ochronie zabytków z 2003 roku.

Wierni mają obowiązek, każdy według swoich możliwości, zaradzać materialnym potrzebom Kościoła (parafraza). Katechizm Kościoła Katolickiego, nr 2043, wyd. polskie 1994

W polskim wykazie przykazań kościelnych odpowiada temu przykazanie piąte o trosce o potrzeby wspólnoty Kościoła. Ofiara pozostaje dobrowolna. Ten serwis nie zbiera pieniędzy i nie podaje numerów kont.

• Kolekty niedzielne: zbierane podczas Mszy na bieżące potrzeby parafii.
• Kolekty celowe: zapowiadane w ogłoszeniach, na przykład na remont lub cele diecezjalne.
• Ofiary indywidualne: przy okazji sakramentów i intencji, zawsze dobrowolne.
• Dotacje na zabytki: z budżetu państwa, województwa lub gminy, o ile obiekt spełnia warunki.
• Zapisy i darowizny: w Dubiecku ks. Michał Górnicki, zmarły w 1936 roku, zapisał majątek na budowę kościoła.

Czy państwo dopłaca do remontów kościołów?

To zależy od statusu budynku. Art. 77 ustawy z 2003 roku wymienia prace, na które można dostać dotację, w tym konserwację polichromii i elementów wystroju. Art. 78 określa, że dotacja z budżetu państwa może co do zasady pokryć do 50% nakładów, a w szczególnych przypadkach więcej. Nabory ogłaszają Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego oraz samorządy. Ich aktualne warunki zmieniają się co roku.

Do kogo należy sprzątanie kościoła?

Obowiązek troski o czystość spoczywa na wszystkich, do których to należy. Kan. 1220 §1 KPK mówi, że w kościele ma panować czystość i piękno godne domu Bożego. Kto konkretnie sprząta, ustala parafia: bywa to kościelny, zakrystian, siostry zakonne albo wolontariusze z grup parafialnych.

W Dubiecku dawna strona parafii wspominała siostry serafitki, które prowadziły katechezę i pracowały w zakrystii. Źródła nie mówią natomiast, kto sprząta świątynię. Norma prawna to jedno, lokalny zwyczaj to drugie.

Ołtarz z relikwiami św. Marii Goretti

Ołtarz główny w Dubiecku jest marmurowy. Konsekrował go bp Stanisław Jakiel 25 listopada 1973 roku i umieścił w nim relikwie św. Marii Goretti (Wikipedia, stan na październik 2026). Według dawnej strony parafii ołtarz przeszedł później renowację i ponowny montaż. Szerzej opisuję go w tekście marmurowy ołtarz główny i relikwie św. Marii Goretti.

Kim była św. Maria Goretti?

Maria Goretti to włoska dziewczynka, która zmarła w 1902 roku w wieku jedenastu lat. Napastnikowi, który ją zaatakował, przebaczyła przed śmiercią. Papież Pius XII kanonizował ją w 1950 roku, a Kościół wspomina ją 6 lipca. Jej relikwie w ołtarzu wiejskiej parafii nad Sanem łączą Dubiecko z kultem jednej z najmłodszych męczennic XX wieku.

Dlaczego w ołtarzu umieszcza się relikwie?

To dawna praktyka liturgiczna, którą reguluje prawo kanoniczne:

Należy zachować starodawną tradycję umieszczania pod ołtarzem stałym relikwii męczenników lub innych świętych, zgodnie z przepisami ksiąg liturgicznych (parafraza). Kodeks Prawa Kanonicznego, kan. 1237 §2, 1983

• Ołtarz stały: związany z posadzką i niemożliwy do przeniesienia, w odróżnieniu od ruchomego (kan. 1235).
• Konsekracja: ołtarz stały poświęca się zgodnie z obrzędem z ksiąg liturgicznych (kan. 1237 §1).
• Relikwie męczenników: nawiązują do pierwszych wieków, kiedy Eucharystię sprawowano na grobach świętych.
• Renowacja nie odbiera ołtarzowi konsekracji, jeśli nie zostanie on zniszczony w całości ani w większej części ani przeznaczony na cele świeckie (kan. 1238).

Czym różni się ołtarz główny od barokowego ołtarza bocznego?

W kościele łatwo pomylić dwa zabytki. Marmurowy ołtarz główny pochodzi z 1973 roku. Barokowy ołtarz w bocznej kaplicy kryje obraz Matki Bożej Bolesnej z inskrypcją z 1753 roku i stoi tam od 1956 roku. Ołtarze boczne w nawach oraz ławki powstały według projektu ks. J. Muchy.

Jak wierni mogą wspierać zabytkowe wnętrze kościoła?

Najprostsze wsparcie zaczyna się od informacji i codziennej uważności. O pracach i potrzebach parafia informuje w ogłoszeniach na oficjalnej stronie dubiecko.przemyska.pl. Pytania o udział w pracach lub ofiary kieruj do kancelarii własnej parafii. W Dubiecku kancelaria działa w dni powszednie po Mszy świętej (stan na październik 2026).

Gdzie sprawdzić informacje o pracach w kościele?

Aktualnych remontów, terminów i zbiórek nie podaję, bo zmieniają się z tygodnia na tydzień. Sprawdzisz je tutaj:

• Ogłoszenia parafialne na dubiecko.przemyska.pl, w zakładkach aktualności i ogłoszenia.
• Kancelaria parafialna, otwarta w dni powszednie po Mszy.
• Serwis archidiecezji przemyskiej, który publikuje wiadomości z parafii.
• Narodowy Instytut Dziedzictwa (zabytek.pl), jeśli chcesz poznać status obiektu w rejestrze.

Jak dbać o wnętrze kościoła na co dzień?

Polichromia w Dubiecku przetrwała dekady i niszczą ją głównie drobne, powtarzane gesty. Podczas zwiedzania trzymam się kilku zasad:

1. Nie dotykaj malowideł: tłuszcz ze skóry zostawia ślady, które konserwator potem usuwa.
2. Nie przyklejaj ozdób do ścian: taśma i gwoździe odrywają warstwę malarską razem z tynkiem.
3. Nie opieraj się o ołtarze: marmur i złocenia łatwo się rysują.
4. Zgłaszaj przecieki i pęknięcia w zakrystii lub kancelarii, bo wilgoć szkodzi tynkom najbardziej.
5. Umawiaj zwiedzanie: dawna strona parafii wskazywała polichromię, ołtarz, prospekt organowy i chrzcielnicę jako miejsca do obejrzenia po wcześniejszym umówieniu.

Troska o wnętrze wynika też z wezwania świątyni. O tym, skąd się ono wzięło, piszę w tekście o tym, czym jest wezwanie Niepokalanego Serca Maryi.

Najczęściej zadawane pytania

Ile kosztuje budowa kościoła?

Nie ma jednej kwoty. Koszt zależy od wielkości budynku, technologii, materiałów i cen w danym roku, a parafie rzadko publikują pełne rozliczenia. Dla Dubiecka źródła nie podają kosztu budowy z lat 1934-1952. Wiadomo tylko, że ks. Michał Górnicki zapisał majątek na budowę, a w 1937 roku działała parafialna cegielnia w Śliwnicy.

Czy można chodzić do innej parafii?

Tak. Według kan. 1248 §1 KPK obowiązek niedzielnej Mszy wypełnia ten, kto uczestniczy w niej gdziekolwiek w obrządku katolickim. Przynależność do parafii wynika jednak z miejsca zamieszkania (kan. 102 i 107). Ma to znaczenie przy sakramentach, zaświadczeniach i dokumentach z kancelarii.

Kto namalował polichromię w kościele w Dubiecku?

Polichromię wykonał prof. Stanisław Jakubczyk z Krakowa. W 2011 roku przeprowadzono konserwację malowideł w nawach bocznych, co odnotowała dawna strona parafii.

Czy kościół w Dubiecku jest w rejestrze zabytków?

Numeru wpisu kościoła do rejestru zabytków nie udało się ustalić w dostępnych źródłach. Aktualny status obiektu możesz sprawdzić w serwisie zabytek.pl Narodowego Instytutu Dziedzictwa albo w Wojewódzkim Urzędzie Ochrony Zabytków w Przemyślu. Od wpisu zależy, czy prace wymagają pozwolenia konserwatora według art. 36 ustawy z 2003 roku.

Kiedy zbudowano obecny kościół w Dubiecku?

Murowany kościół budowano w latach 1934-1952. Projekt profesorów Politechniki Lwowskiej Tadeusza Pisiewicza i Aleksandra Krzywobłockiego zatwierdzono 6 czerwca 1933 roku. Konsekracji dokonał bp Franciszek Barda 24 sierpnia 1952 roku.

Czy można zwiedzać wnętrze kościoła w Dubiecku?

Tak, choć poza nabożeństwami najlepiej wcześniej się umówić. Dawna strona parafii zachęcała do obejrzenia polichromii, ołtarza, prospektu organowego i chrzcielnicy po uzgodnieniu terminu. Aktualne zasady i godziny potwierdź w kancelarii parafii przed przyjazdem.

Źródła i literatura

1. Kodeks Prawa Kanonicznego (1983), wyd. polskie Pallottinum: kan. 102, 107, 515 §3, 532, 537, 1189, 1216, 1220, 1235, 1237, 1238, 1248, 1256, 1260-1262.
2. Ustawa z dnia 23 lipca 2003 r. o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami, Dz.U. 2003 nr 162 poz. 1568 (ISAP): art. 3, 36, 37a, 77, 78.
3. Ustawa z dnia 17 maja 1989 r. o stosunku Państwa do Kościoła Katolickiego w Rzeczypospolitej Polskiej, Dz.U. 1989 nr 29 poz. 154 (ISAP).
4. Katechizm Kościoła Katolickiego, wyd. polskie Pallottinum, 1994, nr 2043.
5. Wikipedia: Kościół Niepokalanego Serca Najświętszej Maryi Panny w Dubiecku, stan na październik 2026.
6. Parafia Niepokalanego Serca NMP w Dubiecku, oficjalna strona: historia parafii, ogłoszenia, październik 2026.
7. Dawna strona parafiadubiecko.pl w Internet Archive: Remont kościoła, Kult Matki Bożej Bolesnej (zrzut z lipca 2019), Historia parafii (zrzut z lutego 2020).
8. Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl: rejestr zabytków.