Polichromia Stanisława Jakubczyka - malowidła we wnętrzu kościoła

Tekst: Rafał Kustra · ostatnia zmiana 3.11.2026

Co znajdziesz w tekście

Polichromia w kościele w Dubiecku: czym jest i co stworzył Stanisław Jakubczyk

Polichromię kościoła Niepokalanego Serca NMP w Dubiecku wykonał prof. Stanisław Jakubczyk z Krakowa (Wikipedia, stan na październik 2026). Polichromia to wielobarwna dekoracja malarska ścian, sklepień, rzeźb lub ołtarzy. Jest pojęciem szerszym niż fresk. Świątynię budowano w latach 1934-1952, a malowidła naw bocznych konserwowano w 2011 roku, według dawnej strony parafii.

Od kilkunastu lat chodzę doliną Sanu między Dubieckiem, Krzywczą a Birczą. Wnętrza kościołów Pogórza Dynowskiego oglądam zwykle z tym samym pytaniem: co widzę i kto to namalował? W Dubiecku na drugą część pytania jest odpowiedź, na pierwszą najlepiej odpowiedzieć na miejscu, z głową zadartą ku sklepieniu. Poniżej zebrałem to, co da się ustalić ze źródeł, i wyjaśniłem pojęcia, które ułatwiają patrzenie.

Na czym polega polichromia?

Polichromia to wielobarwna dekoracja malarska, którą pokrywa się ściany, sklepienia, rzeźby albo elementy architektury. Nazwa pochodzi od greckich słów polys („wiele”) i chroma („barwa”). Słowo nie wskazuje jednej techniki, tylko efekt i funkcję dekoracji. Tak ujmuje je Słownik terminologiczny sztuk pięknych (Wydawnictwo Naukowe PWN).

W opisach kościołów to słowo pojawia się w trzech znaczeniach. Kiedy przewodnik pisze „polichromia prof. Jakubczyka”, chodzi o malowidła na ścianach i sklepieniach. Kiedy czytam o „polichromii ołtarza”, autor ma na myśli kolorowanie snycerki, złocenia i marmoryzację.

Polichromia architektury, rzeźby i ołtarzy

Te trzy odmiany łatwo rozróżnić po tym, co jest malowane:

• Polichromia architektoniczna pokrywa ściany, sklepienia, łuki i pilastry. To ona tworzy kolorystyczny „płaszcz” całego wnętrza.
• Polichromia rzeźbiarska nadaje barwy figurom z drewna lub kamienia: karnację twarzy, kolor szat, złocenia aureoli.
• Polichromia ołtarzowa obejmuje snycerkę i architekturę ołtarza, często z imitacją marmuru na drewnie.
• Polichromia stropu w kościołach drewnianych to malowidła na deskach płaskiego sufitu, częste w kościołach Podkarpacia.
• Polichromia ornamentalna to pasy, ramy i wzory bez postaci, które porządkują przestrzeń.

Czy polichromia może być na rzeźbie?

Tak. Polichromia rzeźby to jedno z najstarszych znaczeń tego terminu. Średniowieczne i barokowe figury świętych prawie zawsze były malowane, a dziś surowe drewno bywa śladem zdjętej farby, a nie zamysłem twórcy. Konserwator, który odsłania pierwotne warstwy barwne, przywraca więc rzeźbie jej dawny wygląd.

Czym się różni polichromia od fresku?

Fresk to konkretna technika malarska: farby kładzie się na mokry tynk, z którym wiążą się podczas wysychania. Polichromia to pojęcie szersze. Oznacza wielobarwną dekorację ścian, sklepień, rzeźb lub ołtarzy wykonaną dowolną techniką, także na suchym tynku czy temperą. Każdy fresk ścienny jest polichromią, ale nie każda polichromia jest freskiem (Słownik terminologiczny sztuk pięknych, PWN).

Nazwa fresku pochodzi od włoskiego fresco, czyli „świeży”, bo chodzi o świeży, wilgotny tynk. Z rozmów w kościołach regionu wiem, że „freski” to słowo potoczne na każde malowidło na ścianie. To nieścisłe.

Fresk, secco, tempera: techniki malowania na ścianie

Tabela zestawia trzy najczęstsze sposoby malowania na ścianie. Opisuje cechy technik, a nie żadne konkretne wnętrze:

Cecha	Fresk (buon fresco)	Secco	Tempera na ścianie
Podłoże	Mokry tynk wapienny	Suchy tynk	Suchy, zagruntowany tynk
Wiązanie farby	Pigment wiąże się z wapnem podczas wysychania tynku	Spoiwo w farbie, np. klej, kazeina, mleko wapienne	Spoiwo emulsyjne, klasycznie z żółtkiem jaja
Poprawki	Trudne, pracuje się działkami na jeden dzień	Łatwe, można malować warstwami	Łatwe, kolejne warstwy kryjące
Trwałość	Bardzo wysoka, warstwa staje się częścią tynku	Niższa, farba może się łuszczyć	Średnia, wrażliwa na wilgoć
Typowe zastosowanie	Duże kompozycje figuralne	Detale i poprawki na freskach	Dekoracje i ornamenty

Ostrzeżenie dla każdego, kto opisuje konkretny kościół: techniki nie da się rozpoznać „na oko” z ławki. Ustala ją dopiero badanie konserwatorskie. Dlatego nie piszę, jaką techniką pracował prof. Jakubczyk. Dostępne źródła tego nie podają.

Czy każde malowidło ścienne to fresk?

Nie. Malowidło ścienne jest freskiem tylko wtedy, gdy farbę położono na mokry tynk. Wiele dekoracji kościelnych z XIX i XX wieku wykonano na suchym tynku, farbami klejowymi, kazeinowymi lub olejnymi. Z odległości wyglądają podobnie, ale inaczej się starzeją i inaczej się je konserwuje.

• Na freskach widać czasem granice dziennych działek, tzw. giornate.
• Malowidła secco częściej łuszczą się płatami.
• Malowidła olejne mają wyraźny połysk i zdarza się, że ciemnieją.
• Pewne rozstrzygnięcie daje tylko analiza próbek wykonana przez konserwatora.

Jak wygląda polichromia?

Polichromia w kościele zwykle łączy ornament, czyli pasy, wici roślinne, imitacje kamienia, ze scenami figuralnymi: postaciami świętych, wydarzeniami biblijnymi, symbolami maryjnymi. Kolor podkreśla podział wnętrza: wyróżnia sklepienia, łuki i pilastry, a najbogatszą dekorację skupia zwykle w prezbiterium. Tak wygląda typowy program dekoracji opisywany w słownikach sztuki.

Ornament, sceny figuralne i iluzja architektury

Malarze kościelni korzystają z kilku stałych środków. Ich nazwy przydają się przy czytaniu opisów zabytków:

• Ornament roślinny: wici, liście akantu, winna latorośl, kwiaty lilii.
• Ornament geometryczny: meandry, kasetony, pasy dzielące ściany na pola.
• Marmoryzacja: malarska imitacja kamienia na tynku lub drewnie.
• Iluzja architektury, czyli malowane kolumny, gzymsy i nisze pogłębiające wnętrze.
• Sceny figuralne ze świętymi, aniołami i epizodami biblijnymi, często w medalionach.
• Napisy i monogramy, np. IHS lub monogram maryjny, wpisane w dekorację.

Nie opisuję szczegółowych motywów polichromii w Dubiecku, bo źródła, na których opiera się ten przewodnik, ich nie wymieniają. Program malowideł najlepiej obejrzeć osobiście. Informacje o wnętrzu znajdziesz też na oficjalnej stronie parafii dubiecko.przemyska.pl.

Co przedstawiają polichromie w kościołach?

Polichromie w kościołach przedstawiają najczęściej patronów świątyni, sceny z życia Chrystusa i Maryi, ewangelistów, proroków i aniołów. W kościele pod wezwaniem maryjnym spodziewałbym się symboliki maryjnej. W Dubiecku wezwanie łączy Niepokalane Serce NMP ze świętym Judą Tadeuszem, współpatronem kościoła, i świętym Szymonem (Wikipedia). To jednak tylko wskazówka do patrzenia, a nie opis konkretnych scen.

Stanisław Jakubczyk: autor polichromii w Dubiecku

Autorem polichromii kościoła Niepokalanego Serca NMP w Dubiecku był prof. Stanisław Jakubczyk z Krakowa. Podaje to hasło Wikipedii o kościele, czytane w październiku 2026 roku. Świątynię budowano w latach 1934-1952 według projektu profesorów Politechniki Lwowskiej, a w 2011 roku konserwowano polichromię naw bocznych (dawna strona parafii, zrzut z 2019 r.).

Kto wykonał polichromię w kościele w Dubiecku?

Polichromię wykonał prof. Stanisław Jakubczyk z Krakowa. Na tym kończy się to, co o artyście mówią źródła tego przewodnika. Nie dopisuję mu biografii, innych realizacji ani dat. Wolę uczciwą lukę niż zgadywanie. Pełniejsze informacje o malarzu mogą się znaleźć w dokumentacji konserwatorskiej lub w kancelarii parafii.

Jaki kościół dostał polichromię Jakubczyka?

Malowidła zdobią kościół, który dwa pokolenia parafian budowały przez prawie dwadzieścia lat. Najważniejsze fakty z karty historii:

• Projekt przygotowali Tadeusz Pisiewicz i Aleksander Krzywobłocki, profesorowie Politechniki Lwowskiej. Zatwierdzono go 6 czerwca 1933 roku.
• Kamień węgielny poświęcono 16 lipca 1934 roku, w dniu odpustu Matki Bożej Szkaplerznej (archiwum parafii).
• W latach 1939-1948 prace stały, a materiały zabrali Niemcy na odbudowę mostu. W 1948 roku budowę wznowiono, a wikariuszem był wtedy ks. Józef Mucha (archiwum parafii).
• Kościół jest murowany z cegły, ma 49 m długości, 41 m szerokości w transepcie, trzy nawy i jedną wieżę (Wikipedia).
• 24 sierpnia 1952 roku bp Franciszek Barda konsekrował świątynię.
• Ławki i ołtarze boczne powstały według projektu ks. J. Muchy. To projektant wyposażenia, nie autor malowideł.

Czego źródła nie podają o polichromii?

Źródła nie podają techniki malarskiej, programu ikonograficznego ani nazwisk współpracowników prof. Jakubczyka. Nie znamy też numeru wpisu kościoła do rejestru zabytków. Te luki zaznaczam celowo. Jeśli ktoś twierdzi, że polichromia w Dubiecku to „fresk”, opiera się na potocznym słowie, a nie na badaniu.

Polichromia w kościele w Dubiecku: co obejrzeć we wnętrzu

Wnętrze kościoła w Dubiecku najlepiej oglądać jako całość: polichromię prof. Jakubczyka, marmurowy ołtarz główny z 1973 roku, 38-głosowe organy firmy Theodor Bochme z 1971 roku i chrzcielnicę. Te cztery elementy wskazywała do zwiedzania dawna strona parafii (zrzut z lipca 2017 r.), z zastrzeżeniem, że wizytę trzeba wcześniej umówić.

Nawy boczne po konserwacji z 2011 roku

Według dawnej strony parafii (zrzut z 2019 r.) w 2011 roku przeprowadzono konserwację polichromii naw bocznych. Przy tej samej okazji strona wymieniała renowację i ponowny montaż ołtarza głównego. Więcej o tych pracach piszę w tekście konserwacja polichromii i ołtarza głównego.

• Porównaj kolory nawy głównej i naw bocznych, bo konserwowane partie mogą mieć inną świeżość barw.
• Szukaj miejsc styku pasów ornamentu z łukami arkad.
• Zajrzyj do bocznej kaplicy z obrazem Matki Bożej Bolesnej (typ Pieta, przełom XVI i XVII wieku).
• Obraz stoi od 1956 roku w odnowionym barokowym ołtarzu w kaplicy bocznej, starszym niż sam kościół.

Polichromia razem z ołtarzem, organami i chrzcielnicą

Malowidła tworzą tło dla trzech ołtarzy. Główny, marmurowy, konsekrował 25 listopada 1973 roku bp Stanisław Jakiel. Opis znajdziesz w tekście o tym, jak powstał marmurowy ołtarz główny z relikwiami św. Marii Goretti. Organy poświęcił 21 października 1971 roku bp Ignacy Tokarczuk (Wikipedia). Polichromię, kamień i drewno prospektu organowego łatwo porównać, stojąc pod chórem i patrząc ku prezbiterium.

Światło z zielonych i niebieskich okien

Zielone i niebieskie szkło okien parafia kupiła w 1951 roku i przewoziła je nocą furmankami. Żelazne ramy pochodziły z Bielska (1949). Tak podaje dawna strona parafii (zrzut z 2020 r.). Kolor szkła zmienia odcień całego wnętrza, więc te same malowidła wyglądają inaczej rano i po południu. Ta historia zawsze przypomina mi, że ten kościół to nie tylko dzieło architektów i malarza, ale i ludzi z furmankami.

Po co w kościele malowidła? Nauczanie Kościoła o sztuce sakralnej

Według Soboru Watykańskiego II sztuka sakralna ma kierować ludzkie myśli ku Bogu (Sacrosanctum Concilium 122, 1963). Katechizm uczy, że święte obrazy służą liturgii i modlitwie (KKK 1159-1162), a cześć im oddawana odnosi się do osoby przedstawionej, co potwierdził Sobór Nicejski II w 787 roku (KKK 2131-2132). Polichromia nie jest więc wyłącznie ozdobą wnętrza.

Sobór Watykański II o sztuce sakralnej

Konstytucja o liturgii poświęca sztuce osobny rozdział. Najważniejsze tezy w parafrazie:

• SC 122 zalicza sztukę sakralną do najszlachetniejszych przejawów ludzkiego talentu i wskazuje, że jej celem jest kierowanie myśli ku Bogu.
• SC 123 stwierdza, że Kościół nie uznał żadnego stylu artystycznego za wyłącznie swój.
• SC 124 zachęca, by przy wyposażaniu świątyń szukać raczej szlachetnego piękna niż samego przepychu.
• Te same punkty wzywają do troski o zachowanie dzieł sztuki w kościołach.

Parafraza: sztuki piękne, a szczególnie sztuka sakralna, mają w dziełach ludzkich rąk wyrażać nieskończone piękno Boga i kierować ku Niemu myśli człowieka.

Sobór Watykański II, Konstytucja o liturgii świętej Sacrosanctum Concilium, nr 122, 1963

Święte obrazy w Katechizmie

Katechizm Kościoła Katolickiego (1992) omawia obrazy w części o liturgii. KKK 1159 wiąże możliwość przedstawiania Chrystusa z tajemnicą Wcielenia. KKK 1160 mówi, że ikonografia przekazuje orędzie Ewangelii obrazem, tak jak Pismo przekazuje je słowem. KKK 1161 przywołuje Sobór Nicejski II, a KKK 1162 opisuje, jak piękno i barwy obrazów pomagają w modlitwie.

Czy cześć dla obrazu to cześć dla farby i płótna?

Nie. Katechizm wyjaśnia, że kult obrazów nie sprzeciwia się pierwszemu przykazaniu, bo cześć nie zatrzymuje się na przedmiocie (KKK 2131-2132). To nauka Kościoła. Gust estetyczny to inna sprawa: można nie lubić stylu polichromii i zarazem rozumieć jej sens.

Parafraza: cześć oddawana obrazowi odnosi się do jego pierwowzoru, a kto czci obraz, czci osobę na nim przedstawioną. Katechizm przytacza tu myśl św. Bazylego Wielkiego i naukę Soboru Nicejskiego II z 787 roku.

Katechizm Kościoła Katolickiego, pkt 2131-2132, 1992

Jak oglądać polichromię i jak umówić zwiedzanie?

Zwiedzanie wnętrza kościoła w Dubiecku, z polichromią, ołtarzem, prospektem organowym i chrzcielnicą, dawna strona parafii wskazywała po wcześniejszym umówieniu (zrzut z 2017 r.). Według oficjalnej strony dubiecko.przemyska.pl (stan na październik 2026) kancelaria jest czynna w dni powszednie po Mszy świętej. Tam też sprawdzisz aktualne informacje.

Kogo zapytać o zwiedzanie poza Mszą?

O zwiedzanie najlepiej zapytać w kancelarii parafii. Ten przewodnik jest serwisem niezależnym, więc nie przyjmuje zgłoszeń. Przed przyjazdem:

• Sprawdź aktualności i ogłoszenia na stronie dubiecko.przemyska.pl.
• Przyjdź do kancelarii w dzień powszedni po Mszy świętej i powiedz, czego szukasz.
• Zapytaj o zasady fotografowania, bo ustala je parafia.
• Nie planuj oglądania wnętrza w czasie nabożeństw, pogrzebów i ślubów.
• Grupę zgłoś z wyprzedzeniem, bo kościół to przede wszystkim miejsce modlitwy.

W jakiej kolejności oglądać malowidła?

Zacznij od wejścia i idź ku prezbiterium. Tak oglądam wnętrza kościołów na trasie wzdłuż Sanu i ta kolejność się sprawdza:

1. Stań pod chórem i obejrzyj całość: rytm łuków, sklepienia i kolorystykę trzech naw.
2. Przejdź nawą główną, patrząc w górę na sklepienie i pasy ornamentu.
3. Zatrzymaj się przed prezbiterium, gdzie dekoracja zwykle jest najbogatsza.
4. Obejdź nawy boczne, konserwowane w 2011 roku.
5. Zajrzyj do transeptu i kaplicy z obrazem Matki Bożej Bolesnej.
6. Na koniec odwróć się ku organom i porównaj ich prospekt z malowidłami.

Jak dba się o polichromię? Konserwacja malowideł ściennych

Konserwację polichromii prowadzą konserwatorzy dzieł sztuki, a w obiektach wpisanych do rejestru zabytków prace wymagają pozwolenia wojewódzkiego konserwatora zabytków. Taki obowiązek wprowadza art. 36 ustawy z 23 lipca 2003 roku o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami. Status konkretnego obiektu sprawdzisz w serwisie zabytek.pl Narodowego Instytutu Dziedzictwa.

Kto może konserwować polichromię w kościele?

Polichromię konserwuje konserwator dzieł sztuki z przygotowaniem w zakresie malarstwa ściennego, a nie malarz pokojowy. Typowy przebieg prac:

1. Dokumentacja stanu zachowania: zdjęcia, opis zniszczeń, badania warstw i pobranie próbek.
2. Program prac uzgodniony z właściwym konserwatorem zabytków, jeśli obiekt jest chroniony.
3. Oczyszczenie powierzchni z kurzu, sadzy i dawnych przemalowań.
4. Wzmocnienie osypującej się farby i podklejenie odspojonego tynku.
5. Uzupełnienie ubytków tynku i scalenie kolorystyczne.
6. Dokumentacja powykonawcza, która posłuży kolejnym pokoleniom konserwatorów.

Co szkodzi malowidłom ściennym?

Malowidłom ściennym najbardziej szkodzi wilgoć, a zaraz po niej źle dobrane remonty. Najczęstsze przyczyny zniszczeń:

• Woda podciągana kapilarnie z gruntu przynosi sole, które krystalizują i rozsadzają tynk.
• Przecieki z dachu i rynien zostawiają zacieki i odspojenia.
• Sadza ze świec i lampek ciemni barwy na sklepieniach.
• Gwałtowne grzanie zimą i wahania wilgotności powodują pęknięcia.
• Przemalowanie farbą emulsyjną zamyka ścianę i zakrywa oryginał.
• Dotykanie dolnych partii malowideł wyciera warstwę barwną.

Najczęściej zadawane pytania

Co znaczy polichromować?

Polichromować to pokrywać ścianę, sklepienie, rzeźbę lub detal architektoniczny wielobarwną dekoracją malarską. Słowo pochodzi od greckiego polys, czyli „wiele”, i chroma, czyli „barwa”. Termin nie mówi, jakiej techniki użyto.

Kiedy powstała polichromia w kościele w Dubiecku?

Źródła tego przewodnika podają autora, prof. Stanisława Jakubczyka z Krakowa, ale nie rok wykonania. Kościół konsekrowano 24 sierpnia 1952 roku, a polichromię naw bocznych konserwowano w 2011 roku. Dokładnej daty malowideł warto szukać w historii parafii na dubiecko.przemyska.pl.

Czy polichromia to to samo co malowidło ścienne?

Prawie, ale nie zawsze. Malowidło ścienne to dowolny obraz na ścianie, a polichromia oznacza wielobarwną dekorację całego wnętrza lub obiektu. Może więc dotyczyć także rzeźby czy ołtarza, a nie tylko ściany.

Czy wnętrze kościoła w Dubiecku można fotografować?

Zasady fotografowania ustala parafia. Zapytaj o nie przy umawianiu zwiedzania. Nie rób zdjęć w czasie nabożeństw, zwłaszcza z lampą błyskową, która przeszkadza modlącym się.

Czym jest sgraffito i czy to polichromia?

Sgraffito to technika zdobienia przez zdrapywanie wierzchniej warstwy tynku, tak by odsłonić warstwę o innym kolorze. Bywa elementem dekoracji elewacji, zwłaszcza renesansowych kamienic. To jednak osobna technika, a nie malowanie farbami.

Czy witraż jest rodzajem polichromii?

Nie. Witraż to kompozycja z barwnego szkła łączonego ołowianymi ramkami, a polichromia to dekoracja malowana farbami na tynku, drewnie lub kamieniu. Obie dziedziny współgrają we wnętrzu, bo kolor szkła zmienia odbiór malowideł.

Czy kościół w Dubiecku jest wpisany do rejestru zabytków?

Ten przewodnik nie potwierdził numeru wpisu kościoła do rejestru zabytków. Status obiektu sprawdzisz w serwisie zabytek.pl Narodowego Instytutu Dziedzictwa albo u Podkarpackiego Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków. Od wpisu zależy, czy prace przy polichromii wymagają pozwolenia konserwatora.

Źródła i literatura

1. Wikipedia: Kościół Niepokalanego Serca Najświętszej Maryi Panny w Dubiecku, stan na 27.10.2026.
2. Parafia Niepokalanego Serca NMP w Dubiecku: historia parafii, stan na październik 2026.
3. Dawna strona parafiadubiecko.pl w Internet Archive, zrzuty z lat 2017-2020.
4. Sobór Watykański II, Konstytucja o liturgii świętej Sacrosanctum Concilium, nr 122-124, 1963.
5. Katechizm Kościoła Katolickiego, pkt 1159-1162 i 2131-2132, 1992.
6. Słownik terminologiczny sztuk pięknych, Wydawnictwo Naukowe PWN, hasła: polichromia, fresk, secco, sgraffito.
7. Ustawa z dnia 23 lipca 2003 r. o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami, art. 36.
8. Narodowy Instytut Dziedzictwa: zabytek.pl, 2026.