Kamienny krzyż na fasadzie - trzy tony rzeźbione zimą 1948/49

Tekst: Rafał Kustra · ostatnia zmiana 4.11.2026

Co znajdziesz w tekście

Gdzie jest kamienny krzyż na fasadzie i jak go rozpoznać?

Kamienny krzyż na fasadzie kościoła Niepokalanego Serca NMP w Dubiecku stoi na samym szczycie frontowej ściany świątyni przy ul. Ignacego Krasickiego 20. Według kroniki z dawnej strony parafii (zrzut z lutego 2020 r.) składa się z kilku kamiennych części ważących razem blisko 3 tony. Wyrzeźbiono go zimą 1948/49, a poświęcono 30 października 1950 roku.

Krzyż łatwo przeoczyć, bo wzrok najpierw przyciąga wieża. Kiedy jednak stanie się na wprost fasady, okazuje się, że to on zamyka całą kompozycję frontu. Kościół ma 49 m długości i 41 m szerokości w transepcie (Wikipedia), więc fasada jest szeroka, a krzyż na jej szczycie jest najwyżej położonym punktem tej ściany.

Fasada, wieża i krzyż na zdjęciach

Mój opis fasady opiera się na wędrówkach po Dubiecku i na fotografii „Dubiecko, nový kostel” autorstwa Aktrona z Wikimedia Commons (licencja CC BY 3.0). Żadne z dostępnych mi źródeł nie podaje stylu architektonicznego, więc opisuję tylko to, co widać na zdjęciach:

• Elewacja - jasna, ochrowa, wyraźnie odcina się od nieba i zieleni wokół placu.
• Pilastry - z szarego kamienia, dzielą front na pionowe pola i prowadzą wzrok ku górze.
• Okulusy - okrągłe okna ułożone rytmicznie nad oknami zamkniętymi łukiem.
• Wieża - smukła, ciemna, wielostopniowa, zwieńczona własnym krzyżem, stoi jako osobny akcent obok fasady.
• Krzyż na szczycie fasady - kamienny, złożony z kilku części; kronika nie opisuje na nim figury Chrystusa, dlatego nie nazywam go krucyfiksem.

Skąd najlepiej oglądać krzyż na fasadzie?

Najlepiej z placu przed głównym wejściem, w kilkudziesięciu krokach od schodów. Z bliska krzyż chowa się za krawędzią fasady, a z daleka zlewa się z sylwetką wieży. Dobrze widać go też na zdjęciu lotniczym Damiana Pękalskiego w Commons („Dubiecko church aerial view”, CC BY-SA 4.0), gdzie widać, jak krzyż i wieża tworzą dwa osobne pionowe akcenty.

Jeśli zamierzasz wejść do środka, zostaw sobie czas na polichromię Stanisława Jakubczyka. Zwiedzanie warto wcześniej uzgodnić z kancelarią, a aktualne informacje są na stronie dubiecko.przemyska.pl.

Jak powstał krzyż zimą 1948/49?

Krzyż na fasadzie wyrzeźbiono zimą 1948/49, zaledwie kilka miesięcy po tym, jak w 1948 roku wznowiono budowę stojącą od 1939 roku. Kronika parafii, którą czytam w archiwalnym zrzucie z 2020 roku, podaje, że składa się on z kilku części o łącznej wadze blisko 3 ton. Nie wymienia nazwisk kamieniarzy ani rodzaju kamienia.

Ta luka w kronice też coś mówi. Kronikarz zapisał wagę i porę roku, bo to one robiły wrażenie. Ciężki kamień obrabiano zimą, gdy przy innych pracach budowlanych zwykle się czeka.

Kilka kamiennych części o wadze blisko 3 ton

Kronika mówi o wadze „blisko 3 ton” i tak trzeba to podawać. Nie pisze o „dokładnie trzech tonach” ani o liczbie elementów. Z zapisu wynikają cztery rzeczy:

• Materiał - kamień, a nie beton czy metal, co odróżnia krzyż od stalowych krzyży na wielu powojennych kościołach.
• Konstrukcja - kilka części złożonych w całość, bo jednego bloku tej wielkości nie dałoby się wciągnąć na szczyt fasady.
• Masa - blisko 3 tony, czyli mniej więcej tyle, ile ważą dwa średnie samochody osobowe.
• Termin - rzeźbienie zimą 1948/49, montaż i poświęcenie później, przed 30 października 1950 roku.

Kto prowadził budowę w 1948 roku?

W 1948 roku prace wznowiono pod kierunkiem wikariusza ks. Józefa Muchy, a proboszczem był wtedy ks. Kazimierz Lisowicz (kronika parafii, archiwum 2020-02). Wcześniej, w latach 1939-1948, budowa stała, a Niemcy zabrali zgromadzone materiały na odbudowę mostu. Więcej o tym okresie piszę w tekście o tym, jak wojna i odbudowa 1939-1952 zmieniły tempo prac.

Kamienny krzyż na fasadzie kościoła w Dubiecku wyrzeźbiono zimą 1948/49 z kilku części ważących razem blisko 3 tony. To jedna z pierwszych prac wykonanych po wznowieniu budowy w 1948 roku. Kronika parafii Dubiecko, archiwalna strona parafiadubiecko.pl, zrzut 2020-02

Poświęcenie krzyża 30 października 1950

Poświęcenie krzyża na fasadzie kościoła w Dubiecku odbyło się 30 października 1950 roku, prawie dwa lata przed konsekracją całej świątyni 24 sierpnia 1952 roku. Kronika podaje datę, ale nie wymienia kapłana, który przewodniczył obrzędowi. Dlatego jego nazwiska tu nie podaję.

Czym jest błogosławieństwo krzyża w liturgii?

Błogosławieństwo krzyża to obrzęd, w którym Kościół przeznacza wizerunek krzyża do publicznej czci i modli się za tych, którzy będą na niego patrzeć. Rzymska księga De Benedictionibus z 1984 roku, wydana po polsku jako Obrzędy błogosławieństw, ma osobny obrzęd błogosławieństwa krzyża wystawionego do publicznej czci. Zwykle składa się on z kilku części:

1. Pozdrowienie i wprowadzenie - celebrans wyjaśnia, czemu ma służyć krzyż.
2. Czytanie słowa Bożego - często fragment o męce Chrystusa albo o krzyżu jako znaku zbawienia.
3. Modlitwa błogosławieństwa - wypowiadana nad krzyżem.
4. Okadzenie lub pokropienie - według przepisów księgi i miejscowego zwyczaju.
5. Oddanie czci i zakończenie - modlitwa wiernych, błogosławieństwo i rozesłanie.

Nie wiadomo, jak przebiegał obrzęd w Dubiecku w 1950 roku. Obowiązywały wtedy dawne księgi przedsoborowe, więc powyższy schemat opisuje obecną praktykę, nie rekonstrukcję tamtego dnia.

Czym poświęcenie krzyża różni się od konsekracji kościoła?

Poświęcenie krzyża dotyczy jednego znaku, a konsekracja obejmuje cały kościół i ołtarz. 24 sierpnia 1952 roku bp Franciszek Barda poświęcił świątynię pod wezwaniem Niepokalanego Serca NMP oraz świętych Apostołów Szymona i Judy Tadeusza (Wikipedia). Drugi z nich, święty Juda Tadeusz, współpatron kościoła, był już patronem drewnianego kościoła z 1755 roku. Opis samej uroczystości znajdziesz w tekście o tym, jak przebiegła konsekracja kościoła 24 sierpnia 1952.

Dlaczego krzyż wieńczy fasadę kościoła?

Krzyż na kościele to najstarszy i najprostszy znak chrześcijańskiej świątyni. Wskazuje na mękę i śmierć Chrystusa, które według Katechizmu Kościoła Katolickiego (KKK 617) są źródłem zbawienia. Krzyż umieszczony na szczycie fasady widać z daleka, więc mówi przechodniowi, czym jest ten budynek, zanim ten podejdzie do drzwi.

Krzyż w Piśmie Świętym i Katechizmie

Święty Paweł pisze o krzyżu wprost. W Liście do Galatów (Ga 6,14, Biblia Tysiąclecia) mówi, że nie chce się chlubić niczym innym poza krzyżem Pana naszego Jezusa Chrystusa. W Pierwszym Liście do Koryntian ujmuje to tak:

„Nauka bowiem krzyża głupstwem jest dla tych, co idą na zatracenie, mocą Bożą zaś dla nas, którzy dostępujemy zbawienia”. 1 Kor 1,18, Biblia Tysiąclecia, wyd. V, Pallottinum 2000

Krzyż na fasadzie można odczytywać na kilku poziomach. Rozróżniam przy tym naukę Kościoła od zwyczaju:

• Nauka Kościoła - krzyż przypomina ofiarę Chrystusa, przez którą dokonało się zbawienie (KKK 617).
• Liturgia - krzyż prowadzi procesje i stoi przy ołtarzu w czasie każdej Mszy.
• Zwyczaj budowlany - krzyż wieńczy fasadę, wieżę albo kopułę i oznacza budynek sakralny.
• Pobożność ludowa - przechodnie żegnają się na widok krzyża albo zdejmują nakrycie głowy.
• Znak w krajobrazie - w dolinie Sanu krzyże na kościołach i cerkwiach od wieków wyznaczały środek miejscowości.

Co powiedział Jezus umierając na krzyżu?

Ewangelie zapisują siedem wypowiedzi Jezusa z krzyża, nazywanych tradycyjnie siedmioma słowami. Żadna Ewangelia nie podaje wszystkich siedmiu, bo zestaw powstał z połączenia relacji Łukasza, Jana i Marka (Biblia Tysiąclecia):

1. „Ojcze, przebacz im, bo nie wiedzą, co czynią” (Łk 23,34).
2. „Zaprawdę, powiadam ci: Dziś ze Mną będziesz w raju” (Łk 23,43).
3. „Niewiasto, oto syn Twój” oraz do ucznia: „Oto Matka twoja” (J 19,26-27).
4. „Boże mój, Boże mój, czemuś Mnie opuścił?” (Mk 15,34).
5. „Pragnę” (J 19,28).
6. „Wykonało się!” (J 19,30).
7. „Ojcze, w ręce Twoje powierzam ducha mojego” (Łk 23,46).

Ewangelia według św. Jana (J 19,19-20) opisuje też tytuł, który Piłat kazał umieścić na krzyżu. Z jego łacińskiej wersji pochodzi skrót INRI, wyjaśniony w pytaniach na końcu tekstu.

Czym się różni krzyż protestancki od katolickiego?

Krucyfiks a krzyż to główna różnica: w Kościele katolickim na ołtarzu albo obok niego ma stać krzyż z wizerunkiem Chrystusa ukrzyżowanego, co określa Ogólne wprowadzenie do Mszału Rzymskiego (nr 308, wyd. 2002). Wiele wspólnot protestanckich, zwłaszcza reformowanych, używa krzyża bez postaci. Luteranie często zachowali krucyfiks, więc granica nie pokrywa się dokładnie z podziałem wyznań.

Krzyż i krucyfiks: różnica w znaczeniu

Krzyż to sam znak dwóch belek. Krucyfiks to krzyż z figurą albo wizerunkiem Chrystusa, czyli korpusem. Pusty krzyż kieruje uwagę ku zmartwychwstaniu, a krucyfiks ku męce, choć obie tradycje wyznają i jedno, i drugie. Poniższe zestawienie opisuje typową praktykę, nie sztywne reguły:

Cecha	Kościół katolicki	Luteranie	Kościoły reformowane (kalwińskie)
Krzyż przy ołtarzu	Krucyfiks wymagany przepisami (OWMR 308)	Często krucyfiks lub krzyż	Zwykle pusty krzyż albo brak wizerunków
Akcent teologiczny	Ofiara Chrystusa uobecniana w Eucharystii	Męka i zmartwychwstanie	Zmartwychwstanie, ostrożność wobec obrazów
Znak krzyża w modlitwie	Powszechny (KKK 2157)	Obecny, zwłaszcza w liturgii	Rzadki
Krzyż na fasadzie lub wieży	Powszechny	Powszechny	Częsty, bywa zastępowany innym zwieńczeniem

Opisuję różnice, nie oceniam. Każda z tych tradycji traktuje krzyż poważnie, tylko inaczej rozkłada akcenty.

Epizod luterański w Dubiecku w 1551 roku

Spór o krzyż i obrazy nie jest w Dubiecku czymś odległym. Według kroniki parafii (archiwum 2020-02) w 1551 roku Mateusz Stadnicki sprowadził luterańskiego kaznodzieję Wojciecha z Iłży, który głosił kazania w szpitalnym kościele Ducha Świętego. Później Stadnicki odebrał katolikom także kościół parafialny. Kronika podaje kolejne etapy:

• 1551 - kazania Wojciecha z Iłży w kościele Ducha Świętego ufundowanym niegdyś przez Piotra Kmitę.
• 1551-1580 - przez około 30 lat jezuici z Jarosławia przychodzą do Dubiecka z misjami i Mszami (archiwum 2019-07).
• przed 1567 - Andrzej Stadnicki oddaje kościół katolikom, a proboszczem zostaje ks. Andrzej Boboliusz.
• Uwaga przy nazwisku - Wojciech z Iłży to inna osoba niż bp Wojciech Tomaka, który w 1938 roku konsekrował dzwony dubieckiego kościoła.

Jak prawidłowo zrobić znak krzyża?

Znak krzyża w tradycji łacińskiej robi się prawą ręką, dotykając kolejno czoła, piersi, lewego i prawego ramienia, i mówiąc: „W imię Ojca i Syna, i Ducha Świętego. Amen”. Katechizm Kościoła Katolickiego (nr 2157) przypomina, że chrześcijanin rozpoczyna nim dzień, modlitwy i działania.

„Chrześcijanin rozpoczyna swój dzień, modlitwy i działania znakiem krzyża”. Katechizm Kościoła Katolickiego, nr 2157, Pallottinum, wyd. polskie 1994 (oryg. 1992)

Znak krzyża krok po kroku

To proste, ale dzieci i osoby wracające do Kościoła często pytają o kolejność ramion. W obrządku łacińskim wygląda ona tak:

1. Złóż palce prawej dłoni (wystarczy otwarta dłoń z palcami razem).
2. Dotknij czoła, mówiąc „W imię Ojca”.
3. Dotknij piersi lub dolnej części mostka, mówiąc „i Syna”.
4. Dotknij lewego ramienia, mówiąc „i Ducha”.
5. Dotknij prawego ramienia, mówiąc „Świętego”.
6. Złóż ręce albo opuść dłoń, mówiąc „Amen”.

Przy wejściu do kościoła wierni zwykle żegnają się wodą święconą z kropielnicy, co przypomina chrzest. Katechizm (KKK 1235) wyjaśnia, że znak krzyża na początku obrzędu chrztu wyciska na człowieku pieczęć Chrystusa.

Dlaczego prawosławni żegnają się inaczej?

W tradycji wschodniej, prawosławnej i greckokatolickiej, ręka przechodzi z prawego ramienia na lewe, a nie odwrotnie. Trzy złączone palce oznaczają Trójcę Świętą, a dwa przyciśnięte do dłoni dwie natury Chrystusa. To różnica obyczaju, nie wiary w krzyż. Na Pogórzu Dynowskim, gdzie obok kościołów stoją dawne cerkwie, obie formy żegnania się są widoczne od stuleci.

Inne krzyże Dubiecka: park pałacowy i obelisk Święta Anna

Kamienny krzyż Dubiecko ma nie tylko na fasadzie kościoła. W parku pałacowym i przy drodze do Przemyśla stoją dwa starsze krzyże wyznaczające miejsca dawnych świątyń. Według kroniki parafii (archiwum 2020-02) upamiętniają kościół św. Mikołaja, zburzony w 1626 roku, i kościół św. Anny, rozebrany w 1779 roku.

Krzyż w miejscu kościoła św. Mikołaja

Pierwszy, drewniany i kryty gontem kościół św. Mikołaja powstał po 1389, a przed 1407 rokiem, z fundacji Piotra Kmity. Stał w dzisiejszym parku pałacowym, w miejscu nazywanym Krasiczynkiem. W 1626 roku Jerzy Krasicki samowolnie go zburzył, a parafia przeniosła się do rozbudowanej kaplicy Podwyższenia Krzyża Świętego z około 1600 roku, która stała tam, gdzie dziś stoi obecny kościół. Miejsce pierwszej świątyni wskazuje kamienny krzyż.

Obelisk z krzyżem z 1782 roku

Kościół filialny św. Anny stał przy drodze Dubiecko - Przemyśl. Kronika przytacza datę 1542 z napisu, ale samo powstanie łączy raczej z okresem po 1586 roku. Świątynię rozebrano w 1779 roku, a 16 maja 1782 roku postawiono w tym miejscu obelisk z krzyżem, nazywany „Świętą Anną”. Krzyże w Dubiecku można porównać tak:

Krzyż	Miejsce	Data	Co upamiętnia
Kamienny krzyż w parku	Park pałacowy (Krasiczynek)	Brak daty w kronice	Kościół św. Mikołaja, zburzony w 1626
Obelisk „Święta Anna”	Droga Dubiecko - Przemyśl	16.05.1782	Kościół św. Anny, rozebrany w 1779
Krzyż na fasadzie	Kościół Niepokalanego Serca NMP	Rzeźbiony zimą 1948/49, poświęcony 30.10.1950	Wieńczy obecną świątynię

Krzyż na fasadzie stoi więc na placu, na którym kolejno modlono się w kilku świątyniach. Po wędrówce warto rozejrzeć się po okolicy:

• Kaplica Podwyższenia Krzyża Świętego - około 1600 roku, fundacja nieznanej z nazwiska „pobożnej niewiasty”.
• Barokowy kościół św. Szymona i Judy Tadeusza - lata 1751-1753, konsekrowany w 1755 roku, w 1926 roku przeniesiony w całości do ogrodu organisty.
• Obecny kościół - budowany w latach 1934-1952.
• Dawna cerkiew Podniesienia Krzyża Świętego - dziś galeria, osobny wątek krajoznawczy Dubiecka.
• Pałac Krasickich z parkiem - miejsce urodzin Ignacego Krasickiego (1735).

Krzyż w ostatnim etapie budowy 1948-1952

Budowa kościoła po 1948 roku trwała cztery lata i zaczęła się od krzyża. Po wznowieniu prac w 1948 roku kronika jako pierwsze wymienia rzeźbienie kamiennego krzyża zimą 1948/49. Konsekracja nastąpiła 24 sierpnia 1952 roku. Krzyż poświęcony w 1950 roku był więc pierwszym widocznym znakiem, że fasada jest skończona.

Co działo się z budową po wojnie?

Po dziewięciu latach przestoju budowę trzeba było zaczynać prawie od nowa, bo zgromadzone materiały zabrali Niemcy. Kronika (archiwum 2020-02) podaje kolejność prac:

1. 1948 - wznowienie budowy pod kierunkiem ks. Józefa Muchy, przy proboszczu ks. Kazimierzu Lisowiczu.
2. Zima 1948/49 - rzeźbienie kilkuczęściowego kamiennego krzyża ważącego blisko 3 tony.
3. 1949 - żelazne ramy okien sprowadzone z Bielska.
4. 30.10.1950 - poświęcenie krzyża na fasadzie.
5. 1951 - zakup zielonego i niebieskiego szkła do okien, przewożonego nocą furmankami; 22 września poświęcono nowe dzwony z ludwisarni Jana Felczyńskiego.
6. 1951-1952 - budowa wieży i tynkowanie, 19 sierpnia 1952 roku zawieszenie dzwonów.
7. 24.08.1952 - konsekracja przez bp. Franciszka Bardę i przeniesienie obrazu Matki Bożej Bolesnej do nowego kościoła.

Wieża, dzwony i konsekracja w latach 1951-1952

Wieża powstała później niż krzyż na fasadzie, więc przez około dwa lata krzyż był najwyższym znakiem nowego kościoła. W dniu konsekracji do świątyni przeniesiono obraz Matki Bożej Bolesnej. Od 1956 roku obraz ten znajduje się w bocznej kaplicy, a jego historię opisuję w tekście o tym, jak barokowy ołtarz w kaplicy bocznej trafił do nowego wnętrza.

Najczęściej zadawane pytania

Kto wyrzeźbił krzyż na fasadzie kościoła w Dubiecku?

Kronika parafii, na której opiera się ten przewodnik, nie podaje nazwiska kamieniarza. Wiadomo, że krzyż złożony z kilku części wyrzeźbiono zimą 1948/49, a poświęcono 30 października 1950 roku. Nie podaję nazwisk, których nie ma w źródłach.

Czy krzyż na fasadzie w Dubiecku ma figurę Chrystusa?

Kronika mówi o kamiennym krzyżu, a nie o krucyfiksie, i nie wspomina o figurze. Na dostępnych fotografiach fasady krzyż jest prostym zwieńczeniem szczytu. Krucyfiksy z wizerunkiem Chrystusa są we wnętrzu kościoła, przy ołtarzu, zgodnie z przepisami liturgicznymi.

Kiedy Kościół obchodzi święto Podwyższenia Krzyża Świętego?

Święto Podwyższenia Krzyża Świętego przypada 14 września. W Dubiecku ten tytuł nosiła kaplica z około 1600 roku, stojąca na miejscu dzisiejszego kościoła, do której w 1626 roku przeniosła się parafia.

Co oznacza napis INRI na krzyżu?

INRI to skrót łacińskiego napisu Iesus Nazarenus Rex Iudaeorum, czyli „Jezus Nazarejczyk, Król Żydowski”. Według Ewangelii św. Jana (J 19,19-20) Piłat kazał umieścić ten tytuł na krzyżu w trzech językach: hebrajskim, łacińskim i greckim.

Jak długo budowano kościół w Dubiecku?

Budowa trwała od 1934 do 1952 roku, z przerwą w latach 1939-1948. Kamień węgielny poświęcono 16 lipca 1934 roku, a konsekracji dokonał bp Franciszek Barda 24 sierpnia 1952 roku. Projekt przygotowali profesorowie Politechniki Lwowskiej Tadeusz Pisiewicz i Aleksander Krzywobłocki.

Dlaczego na Giewoncie stoi krzyż?

Krzyż na Giewoncie postawiono w 1901 roku z inicjatywy proboszcza zakopiańskiego ks. Kazimierza Kaszelewskiego. Upamiętniał 1900 lat od narodzin Chrystusa. Podobnie jak krzyż na fasadzie w Dubiecku jest znakiem widocznym z daleka, ale stoi w górach, a nie na budynku kościoła.

Czy można zwiedzać kościół w Dubiecku poza Mszą?

Według dawnej strony parafii z 2017 roku polichromię, ołtarz, prospekt organowy i chrzcielnicę pokazywano zwiedzającym po wcześniejszym umówieniu się. Przed przyjazdem sprawdź aktualne zasady na oficjalnej stronie parafii dubiecko.przemyska.pl albo zapytaj w kancelarii, która jest czynna w dni powszednie po Mszy. Fasadę z krzyżem można oglądać z placu w każdej chwili.

Źródła i literatura

1. Historia parafii Dubiecko, archiwalna strona parafiadubiecko.pl w Internet Archive, zrzut z lutego 2020 r.
2. Parafia Niepokalanego Serca NMP w Dubiecku, oficjalna strona, historia parafii, stan na październik 2026 r.
3. Kościół Niepokalanego Serca Najświętszej Maryi Panny w Dubiecku, Wikipedia, stan na październik 2026 r.
4. Pismo Święte Starego i Nowego Testamentu (Biblia Tysiąclecia), wyd. V, Pallottinum, Poznań 2000: J 19,17-30; Łk 23,34.43.46; Mk 15,34; 1 Kor 1,18; Ga 6,14.
5. Katechizm Kościoła Katolickiego, Pallottinum, Poznań 1994 (oryg. 1992), nr 617, 1235, 2157.
6. Ogólne wprowadzenie do Mszału Rzymskiego (Institutio Generalis Missalis Romani, editio typica tertia), 2002, nr 308.
7. De Benedictionibus, Typis Polyglottis Vaticanis 1984; wyd. polskie: Obrzędy błogosławieństw dostosowane do zwyczajów diecezji polskich.
8. Wikimedia Commons: „Dubiecko, nový kostel” (Aktron, CC BY 3.0); „Dubiecko church aerial view” (Damian Pękalski, CC BY-SA 4.0).