Winna latorośl i lilia na obrazie - symbolika tła

Tekst: Rafał Kustra · ostatnia zmiana 6.11.2026

Co znajdziesz w tekście

Lilia i winna latorośl na obrazie: odpowiedź w skrócie

W symbolice chrześcijańskiej lilia na dawnym obrazie maryjnym oznacza czystość Maryi (Pnp 2,2), a winna latorośl odsyła do Chrystusa, który mówi o sobie "Ja jestem krzewem winnym" (J 15,5), oraz do Eucharystii i Męki (KKK 1333-1334). Oba motywy widnieją w tle obrazu Matki Bożej Bolesnej w Dubiecku, przemalowanego w 1753 roku.

Gałązka wina i lilia są też znakiem tego serwisu. Rozdzielam tu trzy rzeczy, które łatwo pomylić: tekst biblijny, tradycję ikonograficzną i fakty o obrazie z Dubiecka.

Co symbolizuje lilia w sztuce chrześcijańskiej?

Biała lilia w sztuce chrześcijańskiej to znak czystości, niewinności i dziewictwa, dlatego najczęściej towarzyszy Maryi, a w scenach Zwiastowania trzyma ją archanioł Gabriel. Biblijnym punktem wyjścia jest Pieśń nad Pieśniami (Pnp 2,1-2), a znaczenie kwiatu opisuje m.in. Dorothea Forstner w "Świecie symboliki chrześcijańskiej" (PAX 1990).

Dlaczego archanioł Gabriel trzyma lilię w scenie Zwiastowania?

Gabriel trzyma lilię, bo kwiat od razu mówi widzowi, do kogo przychodzi posłaniec: do Dziewicy, która pocznie Syna (Łk 1,26-38). Gdy malarz nie daje kwiatu aniołowi, stawia lilię w wazonie między postaciami.

Lilia w Pieśni nad Pieśniami (Pnp 2,1-2)

W Pieśni nad Pieśniami oblubienica mówi o sobie "lilia dolin" (Pnp 2,1), a oblubieniec odpowiada porównaniem, które tradycja chrześcijańska odniosła do Maryi:

"Jak lilia pośród cierni, tak przyjaciółka ma pośród dziewcząt." - Pismo Święte, Pnp 2,2, Biblia Tysiąclecia, wyd. V, 2000

W Mt 6,28-29 lilie polne, piękniejsze od szat Salomona, mówią z kolei o Bożej opatrzności.

Lilia przy świętych: Józef, Antoni, Kazimierz

Lilia przeszła z Maryi na świętych, których życie Kościół stawiał za wzór czystości. Najczęściej spotkacie ją przy tych postaciach:

• Św. Józef - lilia albo kwitnąca laska, znak czystości i wybrania na opiekuna Jezusa, wzięty z opowieści apokryficznych.
• Św. Antoni Padewski - lilia i Dzieciątko Jezus na ręku, jeden z najpopularniejszych wizerunków w polskich kościołach.
• Św. Kazimierz Królewicz (zm. 1484) - lilia jako znak czystości młodego królewicza, patrona Litwy.
• Św. Alojzy Gonzaga - lilia przy postaci młodego jezuity, patrona młodzieży.

Gdy oglądam dawne obrazy w kościołach Pogórza Dynowskiego, lilię w tle najłatwiej przeoczyć: ciemny werniks i złocenia ją połykają. Warto szukać jej przy krawędziach płótna.

Jakie jest znaczenie lilii francuskiej?

Lilia francuska (fleur-de-lis) to stylizowany kwiat o trzech płatkach spiętych poprzeczną opaską, od średniowiecza godło królów Francji, a później znak Burbonów. W średniowieczu łączono ją również z Maryją i z Trójcą Świętą, co opisuje Władysław Kopaliński w "Słowniku symboli" (1990). To przede wszystkim znak heraldyczny, nie roślina z tła obrazu.

Skąd się wzięła lilia burbońska?

Lilia burbońska wzięła się z herbu królów francuskich z dynastii Kapetyngów, po których znak przejęli Burbonowie, stąd potoczna nazwa. Część badaczy uważa, że pierwowzorem był raczej kosaciec (irys) niż lilia.

Czy lilia heraldyczna ma znaczenie religijne?

To zależy od miejsca. W herbie fleur-de-lis znaczy przede wszystkim władzę i ród, a w ornamencie kościelnym może odsyłać do Maryi albo do Trójcy. Oto gdzie ją spotkacie najczęściej:

• Herb królewski Francji - złote lilie na błękitnym polu, znak monarchii.
• Herb Andegawenów - lilie, w Polsce obecne za Ludwika Węgierskiego i św. Jadwigi.
• Herb szlachecki Gozdawa - podwójna lilia, przykład stylizowanej lilii w polskiej heraldyce.
• Krzyże liliowe - ramiona zakończone trójlistnym kwiatem, częste na krzyżach ołtarzowych i kratach.
• Lilijka harcerska - znak ZHP, przejęty z ruchu skautowego.

Przy obrazie z Dubiecka trzeba to rozdzielić: opisy mówią tam o lilii jako roślinie w tle, a nie o znaku heraldycznym.

Co oznacza winna latorośl?

Winna latorośl w ikonografii chrześcijańskiej to znak Chrystusa i wspólnoty Jego uczniów, oparty na słowach z Ewangelii według św. Jana (J 15,1-5): On jest krzewem winnym, uczniowie latoroślami. Winorośl i wino oznaczają także Eucharystię (KKK 1333-1334) oraz Mękę, którą tradycja widziała w obrazie tłoczni.

Ja jestem krzewem winnym (J 15,1-5)

"Ja jestem krzewem winnym, wy - latoroślami. Kto trwa we Mnie, a Ja w nim, ten przynosi owoc obfity, ponieważ beze Mnie nic nie możecie uczynić." - Pismo Święte, J 15,5, Biblia Tysiąclecia, wyd. V, 2000

U Izajasza Izrael jest winnicą Pana, która wydała cierpkie jagody (Iz 5,1-7). W Księdze Syracydesa Mądrość mówi o sobie, że jak winorośl wypuściła piękne latorośle (Syr 24,17), a rozdział 24 tej księgi bywa czytany w liturgii maryjnej.

Czym różni się latorośl od krzewu winnego?

Latorośl to pęd wyrastający z krzewu, który owocuje tylko wtedy, gdy jest z nim połączony; krzew winny to cała roślina z pniem i korzeniem. Ta różnica niesie sens J 15. W sztuce sakralnej poszczególne części rośliny mają swoje odczytania:

• Krzew winny - Chrystus, "prawdziwy krzew winny" (J 15,1).
• Latorośle - uczniowie i Kościół, żyjący z jednego pnia (J 15,5).
• Winnica - lud Boży, w Starym Testamencie dom Izraela (Iz 5,7).
• Grono winne - owoc, który zapowiada wino Eucharystii i Krew Męki.
• Tłocznia - cierpienie Chrystusa, w nawiązaniu do Iz 63,3; stąd średniowieczny motyw "Chrystusa w tłoczni".

Winorośl, Eucharystia i Męka

Katechizm Kościoła Katolickiego (1994) w nr 1333 przypomina, że w centrum Eucharystii są chleb i wino, owoc ziemi i winnego krzewu, które przez słowa Chrystusa stają się Jego Ciałem i Krwią. Nr 1334 sięga do Starego Przymierza, w którym chleb i wino ofiarowano jako dar Stwórcy, i do ofiary Melchizedeka. Dlatego winna latorośl przy Matce Bolesnej to coś więcej niż ozdoba: przypomina o Krwi Syna. W skrócie: winorośl w sztuce kościelnej oznacza Chrystusa (J 15,1-5) i Eucharystię (KKK 1333-1334).

Jakie jest znaczenie roślin?

Rośliny w sztuce sakralnej to język znaków, w którym każdy gatunek niesie skojarzenie biblijne lub teologiczne, czytelne dla dawnego widza bez podpisu. Róża mówi o Maryi i Różańcu, palma o męczeństwie, oliwka o pokoju, lilia o czystości, a winorośl o Chrystusie i Eucharystii. To tradycja ikonograficzna, opisana np. przez Forstner (1990), a nie nauka wiary.

Słownik roślin w sztuce kościelnej

Poniższa tabela zbiera najczęstsze rośliny z dawnych obrazów i ołtarzy razem z tekstem, do którego odsyłają.

Roślina	Znaczenie w ikonografii	Tekst lub źródło
Lilia biała	czystość, dziewictwo Maryi	Pnp 2,1-2; Mt 6,28-29
Winorośl, grono	Chrystus, Kościół, Eucharystia, Męka	J 15,1-5; Iz 5,1-7; KKK 1333-1334
Róża	Maryja, modlitwa różańcowa; czerwona także męczeństwo	Litania loretańska: "Różo duchowna"
Palma	męczeństwo, zwycięstwo	Ap 7,9; J 12,13
Gałązka oliwna	pokój, pojednanie z Bogiem	Rdz 8,11
Kłosy zboża	chleb eucharystyczny	J 6,35

Co oznacza palma na obrazach świętych?

Palma na obrazie świętego oznacza męczeństwo i zwycięstwo nad śmiercią. Źródłem jest Apokalipsa (Ap 7,9), gdzie zbawieni stoją przed tronem w białych szatach z palmami w rękach. Z palmą malowano m.in.:

• Św. Barbarę - palma obok wieży, patronka górników i dobrej śmierci.
• Św. Katarzynę Aleksandryjską - palma i koło, narzędzie męki.
• Św. Szczepana - palma i kamienie, pierwszy męczennik (Dz 7,54-60).

Czy symbolika roślin jest nauką Kościoła?

Nie. Katechizm nie zawiera słownika kwiatów, a mówiąc o sztuce sakralnej (KKK 2502), stawia jej zadanie prowadzenia do modlitwy, nie ustala znaczeń poszczególnych motywów. Symbolika roślin to dorobek malarzy, kaznodziejów i komentatorów Biblii. Każdy typ wizerunku ma przy tym własny zestaw znaków, o czym piszę też przy temacie symbolika figury Matki Bożej Fatimskiej.

Dlaczego lilia i winorośl pojawiają się przy Matce Bolesnej?

Lilia i winorośl przy Matce Bożej Bolesnej najprawdopodobniej tworzą parę znaczeń: lilia mówi o czystości Maryi, winorośl o Męce i Eucharystii Jej Syna. To odczytanie ikonograficzne, nie przekaz malarza. Sobór Watykański II w konstytucji Lumen gentium (1964, nr 58) uczy, że Maryja trwała w zjednoczeniu z Synem aż do krzyża.

Jak połączyć czystość i cierpienie w jednym obrazie?

Czystość i cierpienie łączy w obrazie typu Pieta sama scena: Matka trzyma ciało Syna zdjętego z krzyża. Rośliny w tle dopowiadają to, czego postacie nie mówią. Pomagają tu cztery teksty:

1. Łk 2,35 - proroctwo Symeona: duszę Maryi przeniknie miecz.
2. J 19,25-27 - Maryja stoi pod krzyżem, a Jezus powierza Ją uczniowi.
3. Lumen gentium 58 (1964) - zjednoczenie Matki z Synem aż do krzyża.
4. Pnp 2,2 - lilia pośród cierni, czystość w otoczeniu bólu.

Więcej o tym, jak malowano Maryję jako czystą od początku, piszę w tekście Matka Boża Niepokalana i jej wizerunek.

Czy malarz zostawił objaśnienie symboli?

Nie. Autor pierwotnego obrazu z Dubiecka jest nieznany, a Mikołaj Tereinski, który przemalował go w 1753 roku, nie zostawił, według znanych mi opisów, żadnego programu. Inskrypcja na płótnie jest dedykacją, nie komentarzem do roślin. Dlatego każde objaśnienie tła, także moje, pozostaje interpretacją opartą na tradycji ikonograficznej.

Czy lilia to kwiat pogrzebowy?

Nie wyłącznie. Biała lilia często trafia do wieńców i wiązanek pogrzebowych jako znak czystości duszy i nadziei zmartwychwstania, ale żaden przepis liturgiczny nie łączy jej z pogrzebem. Ogólne wprowadzenie do Mszału rzymskiego (nr 305) mówi tylko o umiarze w zdobieniu ołtarza kwiatami i nie wskazuje gatunków. Pogrzebowe skojarzenie to zwyczaj kulturowy.

Dlaczego lilie zdobią kościoły w Wielkanoc?

Lilie zdobią kościoły w Wielkanoc, bo biel jest kolorem liturgicznym okresu wielkanocnego, a kwiat po zimie mówi o życiu. Ogólne wprowadzenie do Mszału rzymskiego (nr 305) wyklucza kwiaty na ołtarzu w Wielkim Poście, z wyjątkiem niedzieli Laetare, uroczystości i świąt.

Czy wypada dać lilie przy innej okazji niż pogrzeb?

Tak. Biała lilia od dawna należy do kwiatów radosnych, a sens czystości pasuje do wielu uroczystości:

• Ślub - lilie w bukiecie panny młodej i przy ołtarzu.
• Pierwsza Komunia Święta - białe kwiaty jako znak dziecięcej niewinności.
• Uroczystości maryjne - lilie przy figurze lub obrazie Maryi, np. 8 grudnia.
• Uwaga praktyczna - pyłek z pręcików trwale barwi obrus i ornat, a lilie są silnie trujące dla kotów.

Rośliny w tle obrazu z Dubiecka: co widać i co wiemy

Obraz Matki Bożej Bolesnej z Dubiecka to wizerunek typu Pieta, olej na płótnie o wymiarach ok. 55 x 63 cm z łukiem, nieznanego autora z przełomu XVI i XVII wieku. Według dawnej strony parafii (zrzut z 2019 r.) przemalował go w 1753 roku Mikołaj Tereinski. Opisy obrazu w tej postaci wymieniają w tle winną latorośl i lilię.

Kiedy rośliny pojawiły się na obrazie?

Tego nie wiadomo na pewno. Znamy obraz w postaci po przemalowaniu z 1753 roku i w niej rośliny są widoczne. Czy były już w warstwie z przełomu XVI i XVII wieku, dostępne źródła nie mówią; rozstrzygnąć to mogłoby tylko badanie konserwatorskie.

Inskrypcja z 1753 roku i dzieje obrazu

Na płótnie widnieje napis "Deo Optimo Maximo et Dolorosae Mariae Virgini. Anno Domini 1753", czyli "Bogu Najlepszemu Największemu i Bolesnej Maryi Dziewicy. Roku Pańskiego 1753". Według dawnej strony parafii (zrzut z 2019 r.) dzieje obrazu wyglądają tak:

1. 1670 - łaski przypisywane obrazowi spisano na pergaminie.
2. 1719 - obraz otrzymał srebrną sukienkę, wykonaną przez Piotra de Granow.
3. 1721 - pierwsza wzmianka wizytacyjna o obrazie w ołtarzu głównym.
4. 1753 - przemalowanie przez Mikołaja Tereinskiego i nowa srebrna, złocona sukienka fundacji Anny Krasickiej.
5. 1775 - wizytacja wymienia przy obrazie 80 wotów.
6. 1810 - rząd austriacki konfiskuje srebrną sukienkę.
7. 1952 i 1956 - przeniesienie do nowego kościoła, a potem do odnowionego barokowego ołtarza w bocznej kaplicy.

Historię kultu, wizytacji i zaginionej księgi rozwijam w tekście księga łask i wota przy obrazie.

Gdzie można obejrzeć obraz?

Obraz wisi od 1956 roku w barokowym ołtarzu bocznej kaplicy kościoła Niepokalanego Serca NMP przy ul. Ignacego Krasickiego 20 w Dubiecku. Według dawnej strony parafii (zrzut z 2017 r.) zwiedzanie wymagało wcześniejszego umówienia. Aktualne zasady sprawdźcie na stronie dubiecko.przemyska.pl albo w kancelarii, czynnej w dni powszednie po Mszy świętej (dane sprawdzone: październik 2026).

Jak czytać symbole na dawnych obrazach maryjnych?

Czytanie symboli na dawnym obrazie maryjnym zaczyna się od rozpoznania typu wizerunku, a kończy na oddzieleniu tego, co mówi źródło, od własnej interpretacji. Wystarczy pięć kroków, Biblia Tysiąclecia i jeden słownik ikonografii, np. Forstner (1990) albo Kopaliński (1990).

Od czego zacząć oglądanie obrazu?

Od typu wizerunku, bo on ustawia znaczenie wszystkich detali. Potem idźcie w tej kolejności:

1. Typ wizerunku - Pieta, Niepokalana, Zwiastowanie albo Maryja z Dzieciątkiem - ikonografia rządzą się innymi zestawami znaków.
2. Atrybuty i tło - wypiszcie rośliny, przedmioty, kolory szat i napisy.
3. Tekst biblijny - do każdego motywu znajdźcie werset w Biblii Tysiąclecia.
4. Słownik ikonografii - sprawdźcie znaczenie u Forstner lub Kopalińskiego.
5. Granica interpretacji - zapiszcie osobno, co podaje źródło, a co jest Waszym odczytaniem.

Ten sam sposób przydaje się przy malowidłach ściennych; przykładem jest polichromia Stanisława Jakubczyka w dubieckim kościele.

Jak uniknąć nadinterpretacji?

Najprościej trzymając się zasady: znak ma znaczenie, gdy potwierdza je tekst albo tradycja, a nie gdy pasuje do naszej teorii. W praktyce pomagają te reguły:

• Zamysł malarza - nie przypisujcie autorowi intencji, których nie zapisał.
• Warstwy malarskie - obraz przemalowany, jak dubiecki w 1753 roku, może łączyć elementy z różnych epok.
• Ornament a symbol - wić roślinna na ramie bywa tylko dekoracją.
• Heraldyka a ikonografia - herb fundatora to znak rodu, nie przesłanie teologiczne.
• Przesądy - ludowe wierzenia o kwiatach nie należą do ikonografii.

Słowniki symboli i ikonografii - gdzie sprawdzać znaczenia

Najpewniejsze słowniki symboli chrześcijańskich to "Świat symboliki chrześcijańskiej" Dorothei Forstner (PAX 1990), "Słownik symboli" Władysława Kopalińskiego (Wiedza Powszechna 1990) i ośmiotomowy "Lexikon der christlichen Ikonographie" pod redakcją Engelberta Kirschbauma (Herder 1968-1976). Punktem wyjścia dla każdego symbolu pozostaje tekst Biblii Tysiąclecia.

Która książka najlepiej wyjaśnia symbolikę chrześcijańską?

Dla polskiego czytelnika najlepszym startem jest "Świat symboliki chrześcijańskiej" Dorothei Forstner (PAX 1990). Autorka układa materiał tematycznie, więc rośliny, zwierzęta czy liczby znajdziecie w osobnych rozdziałach, z odwołaniami do Biblii i Ojców Kościoła.

Czy istnieje polski słownik symboli?

Tak. "Słownik symboli" Władysława Kopalińskiego (1990) ma układ alfabetyczny i obejmuje także symbolikę świecką, mitologiczną i heraldyczną, co pomaga odróżnić lilię religijną od fleur-de-lis. Na półce przy oglądaniu obrazów warto mieć:

• Biblię Tysiąclecia (wyd. V, 2000) - pierwszy krok przy każdym motywie.
• Dorotheę Forstner, "Świat symboliki chrześcijańskiej" (1990) - znaczenia teologiczne.
• Władysława Kopalińskiego, "Słownik symboli" (1990) - szerokie tło kulturowe.
• Katechizm Kościoła Katolickiego (1994) - granica między symbolem a nauką wiary.

Najczęściej zadawane pytania

Co oznacza róża w ikonografii maryjnej?

Róża jest znakiem Maryi i modlitwy różańcowej, której nazwa pochodzi od wieńca róż. Litania loretańska nazywa Maryję "Różą duchowną". Czerwona róża bywa też znakiem męczeństwa i miłości.

Dlaczego winogrona zdobią ornaty i ołtarze?

Winogrona i kłosy przypominają o Eucharystii, w której chleb i wino stają się Ciałem i Krwią Chrystusa (KKK 1333). Dlatego zdobią szaty liturgiczne, tabernakula i drzwi kościołów.

Czy na obrazie z Dubiecka są inne symbole?

Dostępne opisy wymieniają w tle winną latorośl i lilię oraz łacińską inskrypcję z 1753 roku. Innych elementów nie dopisuję, bo bez oglądu z bliska albo opisu konserwatorskiego byłoby to zgadywanie. Najlepiej obejrzeć obraz samemu w bocznej kaplicy.

Dlaczego nie wolno wąchać lilii?

Nie ma takiego zakazu w żadnej tradycji kościelnej. Lilie mają jednak intensywny zapach, który w zamkniętym pomieszczeniu bywa męczący, a pyłek z pręcików brudzi nos i ubranie. Stąd domowa rada, by nie wąchać ich z bliska i usuwać pręciki.

Jakie są przesądy o kwiatach?

W Polsce najbardziej znany jest zwyczaj, by parzystą liczbę kwiatów nosić na pogrzeb, a nieparzystą dawać żywym. To obyczaj, nie nakaz religijny. Kościół nie przypisuje kwiatom mocy ani pecha, a ich jedynym sensem w liturgii jest ozdoba i znak radości.

Źródła i literatura

1. Pismo Święte Starego i Nowego Testamentu, Biblia Tysiąclecia, wyd. V, Pallottinum, Poznań 2000: Pnp 2,1-2; Mt 6,28-29; J 15,1-5; Iz 5,1-7; Syr 24,17; Łk 2,35; J 19,25-27.
2. Katechizm Kościoła Katolickiego, Pallottinum, Poznań 1994, nr 1333-1334, 2502.
3. Sobór Watykański II, Konstytucja dogmatyczna o Kościele Lumen gentium, 1964, nr 58.
4. Ogólne wprowadzenie do Mszału rzymskiego, nr 305.
5. Dorothea Forstner, Świat symboliki chrześcijańskiej, Instytut Wydawniczy PAX, Warszawa 1990.
6. Władysław Kopaliński, Słownik symboli, Wiedza Powszechna, Warszawa 1990.
7. Engelbert Kirschbaum (red.), Lexikon der christlichen Ikonographie, t. 1-8, Herder, Freiburg 1968-1976.
8. Parafia Niepokalanego Serca NMP w Dubiecku - strona oficjalna, stan na październik 2026.
9. Dawna strona parafii parafiadubiecko.pl, podstrona o kulcie Matki Bożej Bolesnej, zrzut z lipca 2019 r. w Internet Archive.