Różaniec świętego Benedykta - znaczenie i modlitwa

Tekst: Rafał Kustra · ostatnia zmiana 28.10.2026

Co znajdziesz w tekście

Różaniec św. Benedykta to sznur paciorków z medalem albo krzyżem św. Benedykta z Nursji. Odmawia się go jako prywatną pobożność. Nie ma jednego urzędowego schematu tej modlitwy. Na medalu jest 7 skrótów łacińskiej modlitwy przeciw złu, a najczęściej spotykany wzór to medal jubileuszowy wybity w Monte Cassino w 1880 roku. Katechizm zalicza takie znaki do sakramentaliów (KKK 1667-1673).

Czym jest różaniec św. Benedykta?

Różaniec św. Benedykta to sznur paciorków z medalem św. Benedykta. Służy do liczenia modlitw w prywatnej pobożności. Ma trzy cechy: łączy przedmiot (medal) z modlitwą, nie ma jednego zatwierdzonego schematu i należy do sakramentaliów, a nie do sakramentów. Tak opisuje go Katechizm Kościoła Katolickiego w nr 1667-1673.

Ta nazwa budzi najwięcej zamieszania. Czytam modlitewniki i oglądam stoiska przy sanktuariach i widzę, że pod jednym hasłem kryją się zupełnie różne rzeczy. Najlepiej od razu rozdzielić dwie sprawy: medal to przedmiot, a koronka czy różaniec to sposób modlitwy na paciorkach.

• Różaniec maryjny z medalem benedyktyńskim ma pięć dziesiątek i zwykłe tajemnice, a medal zastępuje krzyżyk albo wisi obok niego.
• Koronka z własnym schematem to krótszy sznur, na którym zamiast Zdrowaś Maryjo odmawia się modlitwę z medalu lub wezwania do św. Benedykta.
• Krzyż św. Benedykta to krzyżyk z wpisanym medalem, zawieszony na sznurze różańca w miejscu zwykłego krucyfiksu.
• Dziesiątka na rękę lub obrączka to forma skrócona: jedna dziesiątka z medalem, noszona na nadgarstku lub palcu.
• Sam medal na łańcuszku nie jest różańcem, choć sklepy często tak go opisują.

Czy to oficjalna modlitwa Kościoła?

Nie. Różaniec św. Benedykta to forma pobożności prywatnej i Kościół nie zatwierdził dla niego jednego obowiązującego tekstu. Oficjalną strukturę ma różaniec maryjny z 20 tajemnicami. Kto chce odmawiać właśnie ten klasyczny różaniec, znajdzie pełną listę w tekście tajemnice różańca: lista wszystkich 20.

Medal jako sakramentalium: co mówi Katechizm?

Według Katechizmu sakramentalia to znaki święte ustanowione przez Kościół. Na podobieństwo sakramentów oznaczają skutki przede wszystkim duchowe, ale uzyskują je dzięki modlitwie Kościoła, a nie same z siebie (KKK 1667-1670). Kodeks Prawa Kanonicznego podaje tę samą definicję w kan. 1166.

Sakramentalia nie udzielają łaski Ducha Świętego na sposób sakramentów, lecz przez modlitwę Kościoła przygotowują do jej przyjęcia i usposabiają do współpracy z nią (parafraza). - Katechizm Kościoła Katolickiego, nr 1670, wyd. polskie Pallottinum 1994

Medal św. Benedykta: co oznaczają litery?

Litery na medalu św. Benedykta to skróty łacińskiej modlitwy. Wzywają pomocy krzyża i odrzucają pokusę. Na rewersie są cztery grupy: CSPB w rogach krzyża, CSSML na belce pionowej, NDSMD na belce poziomej oraz VRSNSMV i SMQLIVB na obwodzie. U góry widnieje PAX albo monogram IHS. Odczyt podają benedyktyni, m.in. Opactwo w Tyńcu.

Najczęściej spotkacie medal jubileuszowy z 1880 roku. Benedyktyni z Monte Cassino przygotowali go na 1400. rocznicę narodzin św. Benedykta. Starsze i uproszczone wzory różnią się szczegółami, ale litery zostają te same.

Awers: św. Benedykt, krzyż, kielich i kruk

Na awersie stoi św. Benedykt. W prawej ręce trzyma krzyż, w lewej księgę Reguły. Dwa pozostałe symbole pochodzą z księgi II Dialogów św. Grzegorza Wielkiego, napisanych około 593-594 roku.

• Krzyż w dłoni Benedykta przypomina, że opat błogosławił znakiem krzyża i od niego zaczynał każdą sprawę.
• Księga to Reguła św. Benedykta, czyli tekst, według którego do dziś żyją benedyktyni.
• Kielich nawiązuje do podania o zatrutym winie. Według Grzegorza Wielkiego naczynie pękło, gdy Benedykt pobłogosławił je znakiem krzyża.
• Kruk z chlebem to scena z tych samych Dialogów: ptak zabrał zatruty chleb, który Benedyktowi przysłał zawistny kapłan Florencjusz.
• Napis na obwodzie medalu jubileuszowego brzmi: Eius in obitu nostro praesentia muniamur, czyli „niech jego obecność umacnia nas w godzinie naszej śmierci”.

Rewers: CSPB, CSSML, NDSMD, VRSNSMV, SMQLIVB i PAX

Na rewersie są wszystkie skróty. W tabeli podaję je w kolejności czytania, z pełną łaciną i polskim przekładem. Polskie wydania różnią się słowami, ale nie sensem.

Skrót	Pełna łacina	Polski przekład
CSPB	Crux Sancti Patris Benedicti	Krzyż świętego Ojca Benedykta
CSSML	Crux Sacra Sit Mihi Lux	Krzyż święty niech będzie mi światłem
NDSMD	Non Draco Sit Mihi Dux	A smok niech nie będzie mi wodzem
VRS	Vade Retro Satana	Idź precz, szatanie
NSMV	Numquam Suade Mihi Vana	Nie kuś mnie do próżności
SMQL	Sunt Mala Quae Libas	Złe jest to, co podsuwasz
IVB	Ipse Venena Bibas	Sam pij swoją truciznę
PAX / IHS	Pax / Iesus Hominum Salvator	Pokój / Jezus Zbawiciel ludzi

Kiedy Kościół zatwierdził medal św. Benedykta?

Medal zatwierdził papież Benedykt XIV w XVIII wieku, za swojego pontyfikatu w latach 1740-1758. Nie myl go z Benedyktem XVI ani ze św. Benedyktem Józefem Labre. Wzór jubileuszowy z 1880 roku pojawił się później. Dziś to on trafia na większość różańców i bransoletek.

Czy medal działa sam z siebie?

Nie. Kościół wyraźnie odróżnia sakramentalia od zabobonu. Katechizm nazywa zabobonem przypisywanie skuteczności samej materialności znaków, w oderwaniu od wewnętrznej postawy, której wymagają (KKK 2111). Medal nie chroni automatycznie i nie jest talizmanem. Jest znakiem modlitwy i wiary tego, kto go nosi.

Jak się odmawia różaniec świętego Benedykta?

Różaniec św. Benedykta odmawia się w trzech krokach: znak krzyża i modlitwa z medalu na początku, modlitwy na paciorkach według wybranego schematu, potem zakończenie. Jeśli sznur ma pięć dziesiątek, odmawia się go jak zwykły różaniec maryjny i dodaje modlitwę z medalu. Krótsze koronki mają różne wezwania w różnych wydaniach.

Jak brzmi modlitwa do św. Benedykta z medalika?

Modlitwa z medalika ma dwie części: Crux sacra sit mihi lux, non draco sit mihi dux oraz Vade retro Satana, numquam suade mihi vana, sunt mala quae libas, ipse venena bibas. Po polsku brzmi tak: „Krzyż święty niech będzie mi światłem, a smok niech nie będzie mi wodzem. Idź precz, szatanie, nie kuś mnie do próżności. Złe jest to, co podsuwasz, sam pij swoją truciznę”.

Crux sacra sit mihi lux, non draco sit mihi dux. Vade retro Satana, numquam suade mihi vana, sunt mala quae libas, ipse venena bibas. - napis z rewersu medalu św. Benedykta, wzór jubileuszowy z Monte Cassino, 1880

Przykładowy schemat na paciorkach krok po kroku

To schemat najczęściej spotykany w polskich modlitewnikach dla różańca z pięcioma dziesiątkami i medalem. Nie jest jedyną poprawną wersją. Jeśli dopiero zaczynasz, przejdź najpierw przez tekst jak odmawiać różaniec krok po kroku.

1. Medal lub krzyż: znak krzyża, Wierzę w Boga, a potem modlitwa z medalu po łacinie lub po polsku.
2. Pierwszy duży paciorek: Ojcze nasz.
3. Trzy małe paciorki: trzy razy Zdrowaś Maryjo, zwyczajowo w intencji wiary, nadziei i miłości.
4. Duży paciorek przed dziesiątką: Chwała Ojcu, zapowiedź tajemnicy i Ojcze nasz.
5. Dziesięć małych paciorków: dziesięć razy Zdrowaś Maryjo z rozważaniem tajemnicy. Powtarzasz to przez pięć dziesiątek.
6. Zakończenie: Witaj Królowo, ponownie modlitwa z medalu i znak krzyża.

Koronki benedyktyńskie zamieniają krok 5 na krótkie wezwania, np. „Święty Benedykcie, módl się za nami”. Ich brzmienie zależy od wydania. Jak liczyć dziesiątki, gdy sznur ma nietypowy układ, wyjaśnia tekst paciorki różańca i liczenie modlitw.

Ile trwa różaniec z medalem św. Benedykta?

Pięć dziesiątek zajmuje orientacyjnie 15-20 minut. Krótka koronka na jednej dziesiątce trwa kilka minut. Czas zależy od tempa i od tego, czy po każdej tajemnicy robisz chwilę ciszy. Tempo nie ma znaczenia dla wartości modlitwy.

Czy różaniec trzeba odmawiać cały?

Nie, różańca nie trzeba odmawiać w całości. To modlitwa dobrowolna, a nie obowiązek kościelny. Możesz odmówić jedną dziesiątkę, jedną część tajemnic albo samą modlitwę z medalu. Inaczej jest tylko przy odpuście: według Enchiridion Indulgentiarum (wyd. IV, 1999) do odpustu zupełnego potrzeba m.in. pięciu dziesiątek odmówionych bez przerwy.

Czy można odmówić tylko jedną dziesiątkę?

Tak. Jedna dziesiątka to pełnoprawna modlitwa. Na takiej formie opiera się też różaniec na rękę. Jan Paweł II w liście Rosarium Virginis Mariae (2002, nr 38) zaproponował rozłożenie tajemnic na dni tygodnia. Nie wymaga to odmawiania wszystkich 20 tajemnic jednego dnia.

• Poniedziałek i sobota: tajemnice radosne.
• Czwartek: tajemnice światła, dodane przez Jana Pawła II w 2002 roku.
• Wtorek i piątek: tajemnice bolesne.
• Środa i niedziela: tajemnice chwalebne.

Odpust zupełny za różaniec: jakie są warunki?

Odpust zupełny za różaniec wymaga pięciu dziesiątek odmówionych bez przerwy w kościele, kaplicy, rodzinie, wspólnocie zakonnej lub stowarzyszeniu. Do tego dochodzą zwykłe warunki: spowiedź, Komunia święta, modlitwa w intencjach papieża i brak przywiązania do jakiegokolwiek grzechu. Tak podaje Enchiridion Indulgentiarum. Czym jest sam odpust, wyjaśnia Katechizm w nr 1471.

Nauka Kościoła a zwyczaj: gdzie leży granica?

Przy tym temacie łatwo pomieszać trzy poziomy. Dlatego rozpisuję je osobno.

• Nauka Kościoła obejmuje sakramentalia i odpusty: KKK 1667-1673, KKK 1471, KPK kan. 1166.
• Dokumenty papieskie wyznaczają strukturę różańca maryjnego, np. Rosarium Virginis Mariae z 2002 roku.
• Pobożność ludowa to koronki prywatne, w tym większość wersji różańca św. Benedykta.
• Zwyczaj to na przykład noszenie medalu w portfelu albo zawieszanie go nad drzwiami domu.

Różaniec benedyktyński a różaniec maryjny: czym się różnią?

Różaniec maryjny ma ustaloną strukturę 20 tajemnic i kieruje modlitwę przez Maryję do Chrystusa. Różaniec benedyktyński to zwykle forma lokalna albo wydawnicza, zbudowana wokół modlitwy z medalu i wstawiennictwa św. Benedykta. W praktyce często chodzi o ten sam sznur paciorków. Różnicę robi modlitwa, nie przedmiot.

Liczba paciorków, modlitwy i adresat w tabeli

Tabela zestawia trzy formy, które najczęściej się ze sobą myli. Dodałem różaniec bojowy, bo bywa sprzedawany z tym samym medalem.

Cecha	Różaniec maryjny	Różaniec św. Benedykta	Różaniec bojowy
Liczba paciorków	5 dziesiątek + 5 paciorków wstępnych	od 1 do 5 dziesiątek, zależnie od wersji	zwykle 1 dziesiątka na sznurze
Główna modlitwa	Zdrowaś Maryjo z tajemnicami	Zdrowaś Maryjo lub modlitwa z medalu	Zdrowaś Maryjo
Adresat	Bóg przez Maryję	Bóg przez wstawiennictwo św. Benedykta	Bóg przez Maryję
Źródło formy	tradycja i dokumenty papieskie (2002)	modlitewniki i zwyczaj	współczesna pobożność prywatna
Medal	dowolny lub brak	medal św. Benedykta obowiązkowo	często medal św. Benedykta

Więcej o tej ostatniej formie piszę w tekście różaniec bojowy. Na tym samym sznurze można też odmawiać koronki maryjne, np. rozważając siedem boleści Matki Bożej.

Różaniec św. Benedykta na rękę, na palec i na sznurku

Wszystkie te formy są poprawne, a materiał i kształt nie zmieniają znaczenia modlitwy. Różnią się wygodą i liczbą paciorków.

• Różaniec na rękę to bransoletka z jedną dziesiątką i medalem, wygodna w podróży.
• Obrączka różańcowa ma dziesięć wypukłości i krzyżyk lub medal, a paciorki liczy się kciukiem.
• Różaniec na sznurku ma węzły zamiast paciorków i jest cichy, przydatny w kościele.
• Różaniec drewniany jest lekki i tani, a z czasem ciemnieje od dłoni.
• Różaniec metalowy jest najtrwalszy, ale cięższy w kieszeni.

Czy bransoletka z medalem zastępuje modlitwę?

Nie. Bransoletka przypomina o modlitwie, ale jej nie zastępuje. Medal noszony bez modlitwy pozostaje znakiem, a nie praktyką. Nie należy go traktować jak amuletu.

Czy różaniec z medalem św. Benedykta trzeba poświęcić?

Nie ma obowiązku, ale Kościół zachęca do błogosławienia przedmiotów pobożności. Zwykle robi to kapłan lub diakon według księgi Obrzędy błogosławieństw, opartej na łacińskim De benedictionibus z 1984 roku. Poświęcony przedmiot należy traktować ze czcią i nie używać go do celów świeckich ani niewłaściwych (KPK kan. 1171).

Kto może poświęcić medal?

Medal i różaniec może pobłogosławić kapłan lub diakon. Szafarzem sakramentaliów jest duchowny, a świeccy mogą udzielać tylko niektórych błogosławieństw wskazanych w księgach liturgicznych (KPK kan. 1168). Przed reformą soborową Rituale Romanum zawierało osobną formułę błogosławieństwa medali św. Benedykta. Dziś to wątek historyczny, a nie wymóg.

Jak poprosić o błogosławieństwo w parafii?

Najprościej zrobić to w czterech krokach w kancelarii albo zakrystii własnej parafii.

1. Zabierz różaniec lub medal na Mszę świętą w dzień powszedni.
2. Po Mszy podejdź do zakrystii albo zapytaj w kancelarii parafialnej.
3. Poproś kapłana o błogosławieństwo przedmiotu. Trwa to zwykle chwilę.
4. Jeśli chcesz złożyć ofiarę, pamiętaj, że jest dobrowolna. Za błogosławieństwo nie ma opłaty.

Czym różni się błogosławieństwo od egzorcyzmu?

Błogosławieństwo to modlitwa Kościoła nad przedmiotem albo osobą. Egzorcyzm uroczysty to osobny obrzęd, który może sprawować wyłącznie kapłan za specjalnym i wyraźnym zezwoleniem biskupa miejsca (KPK kan. 1172). Poświęcenie medalu nie jest egzorcyzmem, choć niektóre sklepy tak to opisują.

Kim był św. Benedykt z Nursji?

Św. Benedykt z Nursji to opat z VI wieku, urodzony około 480 roku w Nursji w Umbrii, zmarły około 547 roku na Monte Cassino. Jest autorem Reguły, na której oparło się zachodnie życie zakonne, i głównym patronem Europy. Jego życie znamy niemal wyłącznie z księgi II Dialogów św. Grzegorza Wielkiego.

Nursja, Subiaco i Monte Cassino: najważniejsze etapy życia

Według Grzegorza Wielkiego życie Benedykta dzieli się na kilka wyraźnych etapów.

• Nursja: tam się urodził. Według tradycji miał siostrę bliźniaczkę, św. Scholastykę.
• Rzym: wyjechał tam na studia, ale porzucił je, zrażony obyczajami miasta.
• Subiaco: przez około trzy lata żył jako pustelnik w grocie, potem założył kilka małych klasztorów.
• Monte Cassino: około 529 roku założył tam klasztor i spisał Regułę.
• Śmierć: według tradycji zmarł 21 marca, około 547 roku, na Monte Cassino.

Reguła, Monte Cassino i patronat Europy

Reguła św. Benedykta ma 73 rozdziały. Porządkuje dzień mnicha między modlitwą chórową, lekturą Pisma i pracą. Popularne hasło ora et labora streszcza tę tradycję, ale w Regule nie występuje dosłownie. Sama Reguła zaczyna się od słów:

Ausculta, o fili, praecepta magistri, et inclina aurem cordis tui. - Reguła św. Benedykta, Prolog 1 (polskie wydanie: Wydawnictwo Benedyktynów Tyniec)

Po polsku: „Słuchaj, synu, nauk mistrza i nakłoń ucha twego serca”. To jedno zdanie dobrze tłumaczy, dlaczego benedyktyni tak bardzo cenią ciszę i słuchanie.

Kiedy przypada święto św. Benedykta?

Święto św. Benedykta przypada w Polsce 11 lipca. Ma rangę święta, bo papież Paweł VI listem apostolskim Pacis nuntius z 24 października 1964 roku ogłosił Benedykta głównym patronem Europy. W zakonach benedyktyńskich wspomina się go także 21 marca, w tradycyjną datę jego śmierci.

Dlaczego św. Benedykt jest patronem Europy?

Paweł VI ogłosił Benedykta patronem Europy w 1964 roku. Uzasadnił to tym, że benedyktyńskie klasztory przez wieki przechowywały wiarę, kulturę i rolnictwo kontynentu. List Pacis nuntius nazywa Benedykta zwiastunem pokoju. Stąd słowo PAX na medalu dobrze pasuje do tej tradycji.

• 1964: Paweł VI ogłasza Benedykta patronem Europy.
• 1980: Jan Paweł II dołącza świętych Cyryla i Metodego jako współpatronów (list Egregiae virtutis).
• 1999: współpatronkami zostają św. Brygida Szwedzka, św. Katarzyna ze Sieny i św. Teresa Benedykta od Krzyża.

11 lipca czy 21 marca: skąd dwie daty?

21 marca to tradycyjna data śmierci Benedykta, ale zwykle wypada w Wielkim Poście. Dlatego Kościół powszechny przeniósł obchód na 11 lipca. Benedyktyni nadal obchodzą 21 marca jako Transitus, czyli przejście świętego do Boga.

Często mnie o to pytają, więc wyjaśniam: kościół w Dubiecku nie ma związku z kultem św. Benedykta. Jest pod wezwaniem Niepokalanego Serca NMP, a drugimi patronami są święci Apostołowie Szymon i Juda Tadeusz. Tak go konsekrował bp Franciszek Barda 24 sierpnia 1952 roku. Medal benedyktyński zobaczycie tu najwyżej na różańcu kogoś z wiernych.

Benedyktyni w Polsce: gdzie szukać sprawdzonych tekstów

Najpewniejsze teksty modlitwy z medalu i koronek benedyktyńskich publikują sami benedyktyni, przede wszystkim Opactwo Benedyktynów w Tyńcu i jego wydawnictwo. Drugim pewnym źródłem jest każdy modlitewnik z imprimatur, czyli biskupim pozwoleniem na druk. Ulotki dołączane do bransoletek bywają przetłumaczone z błędami.

Jak rozpoznać wiarygodny modlitewnik?

Przed zakupem albo przepisaniem tekstu sprawdź kilka rzeczy.

• Imprimatur lub nihil obstat powinno być na stronie redakcyjnej, z nazwą kurii i datą.
• Wydawca to najlepiej wydawnictwo zakonne lub diecezjalne, np. Tyniec, Pallottinum albo Jedność.
• Łacina powinna zgadzać się z tabelą liter z medalu i nie mieć dopisków.
• Brak obietnic: tekst, który gwarantuje skutek modlitwy, nie pochodzi z tradycji benedyktyńskiej.
• Źródło wezwań: dobry modlitewnik podaje, skąd pochodzi koronka.

Opactwo w Tyńcu i inne wspólnoty

Opactwo Benedyktynów w Tyńcu pod Krakowem to najstarszy czynny klasztor benedyktyński w Polsce. Jego wydawnictwo wydało polską Regułę i Dialogi Grzegorza Wielkiego. Benedyktyni mają też klasztor w Lubiniu w Wielkopolsce, a benedyktynki m.in. w Staniątkach. Wędrując doliną Sanu, często noszę w plecaku tynieckie wydanie Reguły. To dobry tekst na postój przy przydrożnym krzyżu.

Najczęściej zadawane pytania

Czy różaniec św. Benedykta to egzorcyzm?

Nie. Medal i modlitwa z medalu należą do sakramentaliów i prywatnej pobożności. Egzorcyzm uroczysty może sprawować wyłącznie kapłan za specjalnym zezwoleniem biskupa (KPK kan. 1172). Odmawianie różańca z medalem to zwykła modlitwa wiernego.

Czy medal św. Benedykta to to samo co Cudowny Medalik?

Nie, to dwa różne medale. Cudowny Medalik ma wizerunek Maryi i wiąże się z objawieniami prywatnymi św. Katarzyny Labouré z 1830 roku. Medal św. Benedykta przedstawia opata z Nursji i litery modlitwy łacińskiej. Można nosić oba jednocześnie.

Co zrobić ze zniszczonym poświęconym różańcem?

Zwyczajowo poświęcone przedmioty się pali albo zakopuje, a nie wyrzuca do śmieci. To zwyczaj, a nie przepis kanoniczny. Możesz też zapytać w zakrystii swojej parafii, czy zbiera takie przedmioty.

Czy medal św. Benedykta może nosić dziecko?

Tak, nie ma ograniczeń wieku. Warto wtedy prostymi słowami wyjaśnić dziecku, co oznacza krzyż i litery na medalu. Wtedy medal będzie znakiem modlitwy, a nie ozdobą.

Czy na różańcu z medalem św. Benedykta można odmawiać Koronkę do Miłosierdzia Bożego?

Tak. Koronkę do Miłosierdzia Bożego odmawia się na zwykłym różańcu, a medal nie ogranicza tego, jakie modlitwy liczysz na paciorkach. Koronka pochodzi z objawień prywatnych zapisanych w Dzienniczku św. Faustyny i Kościół zatwierdził ją jako formę pobożności.

Czy medal św. Benedykta można powiesić w domu albo w samochodzie?

Tak, to popularny zwyczaj, ale nie obowiązek ani nauka Kościoła. Medal nad drzwiami albo w samochodzie przypomina o modlitwie, np. przed wyjazdem. Nie zastępuje on jednak ostrożności na drodze ani modlitwy.

Źródła i literatura

1. Katechizm Kościoła Katolickiego, nr 1471, 1667-1679, 2111, wyd. polskie Pallottinum, Poznań 1994.
2. Kodeks Prawa Kanonicznego (1983), kan. 1166, 1168, 1171, 1172, przekład polski Pallottinum.
3. Paweł VI, list apostolski Pacis nuntius, 24 października 1964, vatican.va.
4. Jan Paweł II, list apostolski Rosarium Virginis Mariae, 16 października 2002, nr 38, vatican.va.
5. Penitencjaria Apostolska, Enchiridion Indulgentiarum, wyd. IV, 1999.
6. Reguła św. Benedykta, wydanie polskie, Wydawnictwo Benedyktynów Tyniec, 2012.
7. Św. Grzegorz Wielki, Dialogi, księga II (Życie św. Benedykta), wydanie polskie Tyniec.
8. Obrzędy błogosławieństw dostosowane do zwyczajów diecezji polskich, na podstawie De benedictionibus, 1984.
9. Zdjęcie wyróżniające: I would appreciate being notified if you use my work outside Wikimedia.
   More of my work can be found in my personal gallery., CC BY 3.0, Wikimedia Commons, strona pliku.