Co znajdziesz w tekście
Modlitwa do Matki Bożej z Lourdes o uzdrowienie - tekst
Modlitwa do Matki Bożej z Lourdes o uzdrowienie to prośba, w której zwracamy się do Maryi jako Niepokalanego Poczęcia i Uzdrowienia chorych. Tytuł wiąże się z 18 objawieniami w grocie Massabielle, które między 11 lutego a 16 lipca 1858 roku przeżyła św. Bernadeta Soubirous. Kościół wspomina Matkę Bożą z Lourdes 11 lutego. Tego samego dnia przypada Światowy Dzień Chorego, który w 1992 roku ustanowił św. Jan Paweł II.
Poniżej znajdziesz dwa krótkie teksty. Pierwszy odmawia rodzina albo przyjaciele chorego, drugi sam chory. Ułożyłem je na wzór tradycyjnych modlitw lourdzkich, a zatwierdzone wersje znajdziesz w modlitewnikach z imprimatur. Obie można wydrukować i zostawić przy łóżku.
Krótka modlitwa za chorego
Ten tekst odmawia rodzina, przyjaciel albo wspólnota modlitewna. Zajmuje niecałą minutę, więc da się go powtarzać codziennie, także przez telefon z chorym.
Matko Boża z Lourdes, Niepokalanie Poczęta, Uzdrowienie chorych, polecam Ci (tu wymień imię chorego). Ty w Kanie powiedziałaś Synowi: „Nie mają już wina", powiedz Mu dziś o naszej potrzebie. Wyproś choremu zdrowie duszy i ciała, jeśli taka jest wola Boża, a lekarzom mądrość i dobre ręce. Daj nam wszystkim cierpliwość i pokój. Matko Boża z Lourdes, módl się za nami. Święta Bernadeto, módl się za nami. Amen.
Modlitwa chorego za siebie
Choremu zostawiłem tekst krótszy i prostszy. Gdy brakuje sił, wystarczy pierwsze i ostatnie zdanie.
Maryjo, Matko moja, przychodzę do Ciebie słaby i zmęczony. Jak Bernadeta przy grocie, nie rozumiem wszystkiego, ale Ci ufam. Proś Jezusa o moje zdrowie, o siłę do znoszenia bólu i o zgodę na to, czego nie mogę zmienić. Nie zostawiaj moich bliskich samych z ich lękiem. Uzdrowienie chorych, módl się za mną. Amen.
Skąd biorą się słowa tej modlitwy?
Słowa obu modlitw wywodzą się z Ewangelii i z samego Lourdes. Każdy zwrot ma konkretne źródło, więc warto je znać, zanim zaczniesz się modlić:
- Kana Galilejska (J 2,1-11) - Maryja zauważa brak i przedstawia go Synowi, dlatego prosimy, by „powiedziała Mu o naszej potrzebie".
- Uzdrowienia w Kafarnaum (Mk 1,29-34) - Jezus podnosi teściową Szymona i uzdrawia wielu chorych, których przyniesiono do drzwi domu.
- Niepokalane Poczęcie - tak przedstawiła się Pani z groty 25 marca 1858 roku, co podaje sanktuarium w Lourdes.
- Uzdrowienie chorych - to wezwanie z Litanii Loretańskiej, odmawianej w polskich kościołach w maju.
- „Jeśli taka jest wola Boża" - powtarzamy tu postawę Jezusa z Ogrójca (Łk 22,42), który prosi i jednocześnie się zawierza.
Matkę Bożą z Lourdes najkrócej opisuje jedno zdanie: to Maryja z objawień z 1858 roku, którą Kościół wzywa jako Uzdrowienie chorych i wspomina 11 lutego, w Światowy Dzień Chorego.
Jak brzmi modlitwa do Matki Bożej o uzdrowienie?
Przy chorym najczęściej odmawia się trzy modlitwy maryjne: Pod Twoją obronę, Zdrowaś Maryjo oraz Litanię Loretańską z wezwaniem „Uzdrowienie chorych, módl się za nami". Pod Twoją obronę uchodzi za najstarszą znaną modlitwę do Maryi. Jej grecki tekst zachował się na papirusie datowanym na III-IV wiek.
Pod Twoją obronę i Zdrowaś Maryjo przy chorym
Obie modlitwy zna niemal każdy, także starsza osoba z zaburzeniami pamięci. W chorobie to bardzo dużo, bo słowa wracają same. Można je odmawiać w takiej kolejności:
- Znak krzyża, odmawiany powoli i razem z chorym, jeśli może podnieść rękę.
- Jedno Zdrowaś Maryjo, a przy większych siłach dziesiątek różańca.
- Pod Twoją obronę: „Pod Twoją obronę uciekamy się, święta Boża Rodzicielko, naszymi prośbami racz nie gardzić w potrzebach naszych, ale od wszelakich złych przygód racz nas zawsze wybawiać, Panno chwalebna i błogosławiona".
- Wezwanie „Uzdrowienie chorych, módl się za nami", powtórzone trzy razy.
- Chwila ciszy na intencję wypowiedzianą własnymi słowami.
Kto ma więcej czasu, może sięgnąć po pełną Litanię do Matki Bożej z Lourdes albo po osobny tekst, czyli modlitwę do Matki Bożej Uzdrowienia Chorych.
Czy można modlić się własnymi słowami?
Tak. Katechizm opisuje modlitwę jako wzniesienie duszy do Boga (KKK 2559), a nie wyrecytowanie właściwej formuły. Gotowe teksty pomagają, gdy brakuje słów. Proste „Maryjo, pomóż mamie przetrwać tę noc" jest pełnoprawną modlitwą, a kilka słów prosto z serca wystarczy.
Jakie akty strzeliste pomogą osłabionemu choremu?
Akt strzelisty to jedno krótkie zdanie, które chory może powtarzać w myślach, na przykład podczas kroplówki albo bezsennej nocy. W tradycji polskiej najczęściej słychać takie:
- „Matko Boża z Lourdes, módl się za nami", czyli najprostsze wezwanie lourdzkie.
- „O Maryjo bez grzechu poczęta, módl się za nami, którzy się do Ciebie uciekamy", wezwanie z Cudownego Medalika (1830).
- „Jezu, ufam Tobie", słowa z obrazu Jezusa Miłosiernego.
- „Niech się dzieje wola Twoja", zdanie z Ojcze nasz.
- „Święta Bernadeto, módl się za mną", wezwanie do wizjonerki, którą Pius XI kanonizował w 1933 roku.
Jak odprawić nowennę do Matki Bożej z Lourdes?
Nowennę do Matki Bożej z Lourdes odprawia się przez dziewięć kolejnych dni, tradycyjnie od 2 do 10 lutego, tak aby zakończyła się w przeddzień wspomnienia 11 lutego. Każdego dnia rozważa się jeden wątek objawień z 1858 roku, odmawia modlitwę nowennową, dziesiątek różańca i Pod Twoją obronę. Można ją też odprawić w innym czasie, na przykład w trakcie leczenia.
Jak wygląda jeden dzień nowenny?
Jeden dzień nowenny składa się z pięciu kroków i zajmuje 10-15 minut. Kolejność wygląda tak:
- Znak krzyża i krótka intencja, na przykład imię chorego i rodzaj leczenia.
- Rozważanie wątku dnia z tabeli poniżej, czyli dwie minuty lektury albo ciszy.
- Modlitwa nowennowa, czyli jeden z tekstów z początku artykułu.
- Dziesiątek różańca, najlepiej z tajemnicy związanej z wątkiem dnia.
- Pod Twoją obronę i znak krzyża na zakończenie.
Dzień po dniu: od 2 do 10 lutego
Tabelę ułożyłem według wydarzeń z Lourdes, które opisuje sanktuarium. Daty z 1858 roku pokazują, kiedy dany wątek pojawił się w objawieniach.
| Dzień nowenny | Data | Wątek rozważania | Wydarzenie z 1858 r. |
|---|---|---|---|
| 1 | 2 lutego | Bernadeta, uboga dziewczyna | Rodzina Soubirous mieszka w dawnym więzieniu „Cachot" |
| 2 | 3 lutego | Grota Massabielle | 11 lutego: pierwsze objawienie przy zbieraniu chrustu |
| 3 | 4 lutego | Pokuta | 24 lutego: wezwanie „Pokuty, pokuty, pokuty" |
| 4 | 5 lutego | Źródło | 25 lutego: Bernadeta odkopuje źródło w grocie |
| 5 | 6 lutego | Chorzy | Pierwsi chorzy przychodzą do źródła |
| 6 | 7 lutego | Procesja i kaplica | 2 marca: prośba o procesje i kaplicę |
| 7 | 8 lutego | Niepokalane Poczęcie | 25 marca: Pani wypowiada swoje imię |
| 8 | 9 lutego | Zawierzenie | 16 lipca: ostatnie, osiemnaste objawienie |
| 9 | 10 lutego | Wdzięczność | Dziękczynienie za otrzymane dobro, także za siłę w chorobie |
Nowenna poza lutym
Nowennę możesz zacząć w każdym miesiącu, bo dziewięć dni modlitwy nie jest przypisanych do kalendarza. Najczęściej zaczyna się ją w takich sytuacjach:
- dziewięć dni przed zaplanowaną operacją, tak żeby ostatni dzień wypadł w jej przeddzień;
- na początku chemioterapii albo innego długiego leczenia;
- po złej diagnozie, gdy rodzina potrzebuje wspólnego rytmu modlitwy;
- w czasie rehabilitacji po udarze albo wypadku;
- w rocznicę śmierci bliskiej osoby, która długo chorowała.
Groty lourdzkie przy kościołach to w Polsce częsty widok i wiele parafii prowadzi przy nich lutowe nabożeństwa. Terminy zmieniają się co roku, więc sprawdzisz je w ogłoszeniach własnej parafii. Nowenna jest wytrwałą prośbą i zawierzeniem, a nie sposobem na zapewnienie sobie konkretnego skutku.
Czy woda z Lourdes może pomóc w uzdrowieniu?
To zależy od tego, czego od niej oczekujemy. Woda z Lourdes jest znakiem wiary i modlitwy, a nie lekarstwem. Katechizm (KKK 1670) uczy, że sakramentalia przygotowują do przyjęcia łaski, ale nie działają automatycznie. Zgłoszone uzdrowienia bada Biuro Stwierdzeń Medycznych w Lourdes, działające od 1883 roku. O uznaniu cudu decyduje biskup diecezji, z której pochodzi osoba uzdrowiona.
Czym jest woda z groty Massabielle?
Woda z groty Massabielle to woda ze źródła, które 25 lutego 1858 roku odkopała Bernadeta. Pielgrzymi piją ją, obmywają się nią i zanurzają w basenach. Nie ma składu leczniczego ani właściwości magicznych. Jej sens opisują trzy cechy:
- Znak oczyszczenia - przypomina wodę chrztu i wezwanie do pokuty z objawień.
- Gest pokory - Bernadeta na prośbę Pani obmyła twarz błotnistą jeszcze wodą, nie rozumiejąc, po co to robi.
- Część modlitwy - obmycie łączy się z prośbą i zawierzeniem, a nie zastępuje ich.
- Sakramentale - według KKK 1670 nie udziela łaski tak jak sakrament, ale przygotowuje do jej przyjęcia.
Jak Kościół bada uzdrowienia w Lourdes
Procedura jest wieloetapowa i świadomie ostrożna. Według sanktuarium w Lourdes przebiega tak:
- Uzdrowiona osoba zgłasza się do Biura Stwierdzeń Medycznych (Bureau des Constatations Médicales) i przedstawia dokumentację medyczną sprzed pielgrzymki i po niej.
- Lekarze biura, wśród nich lekarze niewierzący, porównują dokumenty i badają pacjenta.
- Przypadek obserwuje się latami, bo uzdrowienie musi być trwałe.
- Dokumentację ocenia Międzynarodowy Komitet Medyczny w Lourdes, który stwierdza, czy uzdrowienie jest niewytłumaczalne w świetle aktualnej wiedzy.
- Akta trafiają do biskupa diecezji osoby uzdrowionej.
Komitet medyczny nie orzeka o cudzie. Stwierdza tylko, że medycyna nie znajduje wyjaśnienia.
Kto ostatecznie uznaje cud?
Cud uznaje biskup diecezji, w której mieszka uzdrowiony, a nie sanktuarium w Lourdes. Rozpatruje sprawę dopiero po opinii lekarzy, a wcześniej zwykle powołuje własną komisję. Za cudowne uznano tylko niewielką część zgłoszeń. Aktualną liczbę podaje oficjalna strona sanktuarium lourdes-france.org i tam warto ją sprawdzić, bo lista się wydłuża. Większość pielgrzymów wraca z Lourdes bez fizycznego uzdrowienia, ale wielu z nich mówi o pokoju i sile do dźwigania choroby.
Czego uczy Kościół o modlitwie za chorych?
Kościół zachęca do modlitwy za chorych na podstawie Listu św. Jakuba (Jk 5,14-15) i udziela im sakramentu namaszczenia chorych (KKK 1499-1532). Modlitwa nie zastępuje leczenia, bo troska o zdrowie jest obowiązkiem (KKK 2288). Jest zawierzeniem Bogu, a jej owocem często bywa pokój i siła w przeżywaniu choroby.
„Choruje ktoś wśród was? Niech sprowadzi kapłanów Kościoła, by się modlili nad nim i namaścili go olejem w imię Pańskie. A modlitwa pełna wiary będzie dla chorego ratunkiem i Pan go podźwignie" - List św. Jakuba 5,14-15, Biblia Tysiąclecia, wyd. V, Pallottinum 2000
Sakrament namaszczenia chorych
Sakrament namaszczenia chorych to jeden z siedmiu sakramentów. Kapłan namaszcza w nim olejem czoło i dłonie chorego, a udziela go osobom, którym choroba albo podeszły wiek zaczyna zagrażać. Nie jest to „ostatnie namaszczenie" zarezerwowane dla umierających, choć tak go dawniej nazywano. Katechizm wymienia jego owoce:
- Umocnienie, pokój i odwaga w znoszeniu cierpień choroby (KKK 1520).
- Odpuszczenie grzechów, jeśli chory nie mógł przystąpić do spowiedzi (KKK 1520).
- Zjednoczenie z męką Chrystusa, które nadaje cierpieniu sens (KKK 1521).
- Powrót do zdrowia, jeśli to służy zbawieniu (KKK 1520), bez obietnicy, że tak się stanie.
- Przygotowanie do przejścia do życia wiecznego u kresu choroby (KKK 1523).
Kto może przyjąć namaszczenie chorych?
Namaszczenie chorych może przyjąć ochrzczony, który używa rozumu i któremu zaczyna zagrażać niebezpieczeństwo z powodu choroby lub starości (KPK kan. 1004). Katechizm (KKK 1514-1515) wymienia osoby ciężko chore, starsze, słabnące i te, które czeka poważna operacja. Sakrament można przyjąć ponownie, gdy choroba się pogłębia. O jego udzielenie prosi się w kancelarii własnej parafii albo u kapelana szpitala.
Tę naukę streszcza się w trzech zdaniach. Namaszczenie nie jest wyłącznie sakramentem umierających. Właściwy czas na nie przychodzi, gdy wierny zaczyna być w niebezpieczeństwie śmierci z powodu choroby lub starości. Tak, w parafrazie, ujmuje to Katechizm Kościoła Katolickiego w punkcie 1514 (1992).
Modlitwa i leczenie idą razem
Katechizm (KKK 2288) nazywa życie i zdrowie cennymi darami, o które trzeba rozsądnie dbać. Dlatego w praktyce:
- nie przerywa się zaleconego leczenia z powodu nowenny ani pielgrzymki;
- decyzje o terapii podejmuje lekarz razem z pacjentem;
- modlitwa może towarzyszyć każdemu etapowi, od diagnozy po rehabilitację;
- za lekarzy i pielęgniarki też warto się modlić;
- niepokojące objawy zawsze konsultuje się z lekarzem.
Ta treść ma charakter informacyjny i nie zastępuje konsultacji z lekarzem. Kościół nie obiecuje uzdrowienia w odpowiedzi na konkretną modlitwę. Uczy prosić i ufać jednocześnie.
Jak brzmi modlitwa do Matki Gidelskiej o uzdrowienie?
Modlitwę do Matki Bożej Gidelskiej o uzdrowienie podają materiały sanktuarium w Gidlach, które prowadzą dominikanie w archidiecezji częstochowskiej. Oficjalny tekst znajdziesz na stronie gidle.dominikanie.pl albo w modlitewniku sprzedawanym w sanktuarium. Na co dzień wystarczy krótkie wezwanie: „Matko Boża Gidelska, Uzdrowienie chorych, módl się za nami".
Gdzie jest sanktuarium w Gidlach?
Gidle leżą w województwie łódzkim, w powiecie radomszczańskim, niedaleko Radomska. Sanktuarium należy do archidiecezji częstochowskiej, więc łatwo je połączyć z pielgrzymką na Jasną Górę. Najważniejsze informacje:
- Opiekunowie - kościół i klasztor prowadzą ojcowie dominikanie.
- Diecezja - archidiecezja częstochowska.
- Charakter - sanktuarium maryjne, od wieków odwiedzane przez chorych i ich rodziny.
- Aktualne informacje - godziny nabożeństw i odpusty podaje strona gidle.dominikanie.pl.
Gdzie znaleźć tekst modlitwy do Matki Bożej Gidelskiej?
Według dawnej strony parafii w Dubiecku (galeria z 2019 r.) parafianie pielgrzymowali do Gidel, a także do Częstochowy, Kalwarii Pacławskiej i Wilna. Kto był w Gidlach, często ma przywieziony obrazek z modlitwą. Pewne źródła tekstu to:
- oficjalna strona sanktuarium gidle.dominikanie.pl;
- modlitewnik albo obrazek z sanktuarium, z nadrukiem dominikanów;
- wydawnictwa dominikańskie;
- kancelaria sanktuarium, gdzie można zapytać o tekst i intencje.
Podobnie działa wiele polskich sanktuariów maryjnych. Na przykład modlitwa do Matki Bożej Kębelskiej o uzdrowienie pochodzi z tradycji sanktuarium w Wąwolnicy.
Jak modlić się z chorym w domu i w szpitalu?
Z chorym modlimy się krótko i spokojnie, bo chory szybko się męczy. Zwykle wystarczy jedna modlitwa albo dziesiątek różańca, czyli 3-5 minut. Najpierw zapytaj chorego, czego potrzebuje, i uszanuj jego wolę. W szpitalu możesz poprosić personel o kontakt z kapelanem, a w domu odwiedziny duszpasterskie umawia się w kancelarii własnej parafii.
Szpital: kapelan i krótka modlitwa przy łóżku
Na sali leżą zwykle także inni pacjenci, więc modlitwa powinna być cicha i dyskretna. Przy łóżku sprawdza się taki porządek:
- Zapytaj chorego, czy chce się teraz pomodlić, i nie nalegaj, jeśli odmówi.
- Mów półgłosem i pozwól choremu tylko słuchać, jeśli nie ma siły mówić.
- Wybierz jedną krótką formę, na przykład Zdrowaś Maryjo albo koronkę do Miłosierdzia Bożego na różańcu.
- Zapytaj pielęgniarkę o godziny wizyt kapelana. W większości polskich szpitali działa duszpasterstwo.
- Zostaw przy łóżku obrazek albo różaniec, jeśli chory tego chce.
Jak poprosić o odwiedziny księdza u chorego?
O odwiedziny proś najpierw w kancelarii parafii, na terenie której chory mieszka. Podaj adres, stan chorego i to, czy chce się wyspowiadać, przyjąć Komunię albo namaszczenie. W nagłej sytuacji dzwoni się na numer plebanii podany w ogłoszeniach parafialnych. W szpitalu tę samą prośbę przekazuje się kapelanowi przez personel.
Pierwsze piątki i Komunia dla chorych w domu
W wielu polskich parafiach księża odwiedzają chorych w domach w pierwsze piątki miesiąca. Chorzy, którzy nie wychodzą z domu, mogą się wtedy wyspowiadać i przyjąć Komunię. Warto przygotować:
- stolik nakryty białym obrusem;
- krzyż i dwie świece;
- wodę święconą, jeśli jest w domu;
- szklankę wody dla chorego, który ma trudność z przełykaniem;
- chwilę ciszy w pokoju, bez włączonego telewizora.
Długie cierpienie dobrze się rozważa przy siedmiu boleściach Matki Bożej. W Dubiecku od 1753 roku czci się obraz Matki Bożej Bolesnej, który od 1956 roku zdobi barokowy ołtarz w bocznej kaplicy kościoła.
Najczęściej zadawane pytania
Jaka jest modlitwa do Matki Bożej z Fatimy o uzdrowienie?
W tradycji fatimskiej przy chorym odmawia się różaniec z modlitwą „O mój Jezu, przebacz nam nasze grzechy" po każdym dziesiątku. Dodaje się do niego akt zawierzenia Niepokalanemu Sercu Maryi. Fatima to objawienie prywatne z 1917 roku, więc te modlitwy należą do pobożności, a nie do dogmatu. Tekst aktu zawierzenia najlepiej wziąć z modlitewnika albo ze strony sanktuarium w Fatimie.
Czy modlitwę o uzdrowienie może odmawiać osoba niewierząca za bliskiego?
Tak. Każdy może zwrócić się do Boga i Maryi w intencji chorego, także ktoś, kto dawno nie był w kościele albo ma wątpliwości. Modlitwa nie wymaga szczególnej formuły ani „uprawnień". Czasem uczciwe „jeśli jesteś, pomóż mu" jest jej początkiem.
Czy można zamówić Mszę w intencji chorego?
Tak. Intencję mszalną za chorego przyjmuje kancelaria parafii, najczęściej tej, do której należysz. Ofiara jest dobrowolna, a szczegóły, w tym termin Mszy, ustala się na miejscu. Można też zamówić intencję w sanktuarium, na przykład w Gidlach.
Skąd wziąć wodę z Lourdes?
Wodę z Lourdes przywożą najczęściej pielgrzymi, a niektóre parafie i sanktuaria rozprowadzają ją przy okazji nabożeństw lourdzkich. W samym Lourdes nabiera się ją bezpłatnie z kranów przy grocie. Traktuj ją jako znak modlitwy, nie środek leczniczy.
Czy modlitwa o uzdrowienie jest brakiem zgody na wolę Bożą?
Nie. Jezus sam uzdrawiał chorych (Mk 1,29-34) i zachęcał do proszenia, a Kościół modli się za chorych w liturgii, zwłaszcza w Światowy Dzień Chorego. Prośba o zdrowie łączy się z zawierzeniem, tak jak w modlitwie Jezusa w Ogrójcu.
Kiedy przypada wspomnienie Matki Bożej z Lourdes?
Wspomnienie Najświętszej Maryi Panny z Lourdes przypada 11 lutego, w rocznicę pierwszego objawienia z 1858 roku. W kalendarzu liturgicznym jest to wspomnienie dowolne. Od 1993 roku obchodzi się tego dnia także Światowy Dzień Chorego, ustanowiony listem św. Jana Pawła II z 13 maja 1992 roku.
Kim była św. Bernadeta Soubirous?
Bernadeta Soubirous (1844-1879) to uboga młynarzówna z Lourdes. W 1858 roku, mając 14 lat, przeżyła 18 objawień w grocie Massabielle. Później wstąpiła do sióstr miłosierdzia w Nevers, gdzie długo chorowała i zmarła. Pius XI ogłosił ją świętą w 1933 roku, a w modlitwach za chorych wzywa się ją jako orędowniczkę cierpiących.
Rafał Kustra - mieszka w Przemyślu i od kilkunastu lat wędruje doliną Sanu między Dubieckiem, Krzywczą a Birczą, opisując kościoły, cerkwie i dwory Pogórza Dynowskiego.
Aktualizacja: październik 2026
Źródła i literatura
- Katechizm Kościoła Katolickiego, Pallottinum, Poznań 1994 (wyd. oryginalne 1992): KKK 1499-1532 (namaszczenie chorych), 1670 (sakramentalia), 2288 (troska o zdrowie), 2559 (modlitwa).
- Pismo Święte Starego i Nowego Testamentu, Biblia Tysiąclecia, wyd. V, Pallottinum, Poznań 2000: Jk 5,14-15; J 2,1-11; Mk 1,29-34; Łk 22,42.
- Kodeks Prawa Kanonicznego (1983), kan. 1004.
- Sanktuarium Matki Bożej w Lourdes - oficjalna strona (objawienia, Biuro Stwierdzeń Medycznych, uznane uzdrowienia), stan na 2026.
- Jan Paweł II, List ustanawiający Światowy Dzień Chorego, 13 maja 1992.
- Sanktuarium Matki Bożej Gidelskiej - dominikanie w Gidlach, 2026.
- Dawna strona parafii w Dubiecku (Wayback Machine, zrzuty 2019): galeria pielgrzymek, kult Matki Bożej Bolesnej.
- Zdjęcie wyróżniające: Damian Pękalski, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons, strona pliku.




