Godzinki ku czci Matki Bożej - historia i jak śpiewać

Tekst: · ostatnia zmiana

Co znajdziesz w tekście

Czym są Godzinki do Matki Bożej?

Godzinki do Matki Bożej, czyli Godzinki o Niepokalanym Poczęciu Najświętszej Maryi Panny, to śpiewane nabożeństwo maryjne zbudowane na wzór modlitwy godzin. Mają siedem godzin, od Jutrzni do Komplety, oraz zamykające je Ofiarowanie. Ich tematem jest Niepokalane Poczęcie, ogłoszone jako dogmat przez Piusa IX w 1854 roku. Śpiewa się je zwłaszcza w Adwencie przed roratami, a melodię łatwo opanować w domu.

Godzinki znam przede wszystkim z rozmów z mieszkańcami Pogórza Dynowskiego. Starsi z nich pamiętają zimowe poranki, kiedy kościół wypełniał się śpiewem jeszcze przed świtem. Ten tekst nie jest jednak wspomnieniem. Wyjaśniam w nim, skąd pochodzi to nabożeństwo, z czego się składa i jak je śpiewać, gdy nigdy wcześniej nie miało się go w ustach. Każde twierdzenie o nauce Kościoła opieram na Katechizmie, dokumentach soborowych albo Piśmie Świętym w przekładzie Biblii Tysiąclecia.

Czym Godzinki różnią się od Liturgii Godzin?

Godzinki nie są liturgią, tylko nabożeństwem. Liturgia Godzin, nazywana też brewiarzem, jest oficjalną modlitwą całego Kościoła. Duchowni mają obowiązek ją odmawiać, a świeckich Kościół do niej zaprasza. Godzinki powstały jako jej ludowy, maryjny odpowiednik: przejęły podział na pory dnia i nazwy godzin, ale mają własny, rymowany tekst po polsku i nie należą do ksiąg liturgicznych.

Właściwe miejsce nabożeństw opisał Sobór Watykański II:

Nabożeństwa ludu chrześcijańskiego należy układać tak, by harmonizowały z okresami liturgicznymi, były zgodne ze świętą liturgią, w pewien sposób z niej wypływały i do niej prowadziły, bo liturgia ze swej natury znacznie je przewyższa (parafraza). - Sobór Watykański II, konstytucja Sacrosanctum Concilium, nr 13, 1963

Najważniejsze różnice zebrałem w tabeli. To porównanie dobrze tłumaczy, dlaczego jedno nie zastępuje drugiego:

Cecha Godzinki o Niepokalanym Poczęciu Liturgia Godzin (brewiarz)
Charakter nabożeństwo, forma pobożności ludowej oficjalna modlitwa liturgiczna Kościoła
Język i forma rymowany tekst staropolski, śpiewany na prostą melodię psalmy, hymny, czytania, prośby, w języku narodowym lub po łacinie
Treść jeden temat: Maryja Niepokalanie Poczęta zmienna, zgodna z rokiem liturgicznym
Liczba części siedem godzin i Ofiarowanie Godzina czytań, Jutrznia, modlitwa w ciągu dnia, Nieszpory, Kompleta
Zobowiązanie w pełni dobrowolne obowiązek dla duchownych i części osób konsekrowanych

Dlaczego Godzinki mówią o Niepokalanym Poczęciu?

Godzinki opiewają przywilej, o którym mówi Katechizm Kościoła Katolickiego w punktach 490-493: Maryja od pierwszej chwili poczęcia została zachowana od grzechu pierworodnego. Nie chodzi tu o dziewicze poczęcie Jezusa. Tę pomyłkę słyszę najczęściej. Niepokalane Poczęcie dotyczy samej Maryi i Jej poczęcia w łonie matki.

  • KKK 490 - Maryja, wybrana na Matkę Zbawiciela, została obdarzona darami odpowiednimi do tego zadania.
  • KKK 491 - przytacza definicję dogmatu z bulli Ineffabilis Deus z 1854 roku.
  • KKK 492 - wyjaśnia, że łaskę tę Maryja zawdzięcza zasługom Chrystusa.
  • KKK 493 - przypomina, że Ojcowie Kościoła Wschodniego nazywali Maryję „Całą Świętą”.
  • Łk 1,28 - pozdrowienie anioła „pełna łaski” to biblijny punkt wyjścia całej refleksji.

Skąd pochodzą Godzinki o Niepokalanym Poczęciu?

Godzinki o Niepokalanym Poczęciu wywodzą się z łacińskiego Officium o Niepokalanym Poczęciu, które powstało w XV wieku w kręgu franciszkańskim. Jego autorstwo tradycja przypisuje franciszkaninowi Bernardynowi de Bustis. Polski przekład rozpowszechnił się w XVII wieku. Nabożeństwo jest więc o kilka stuleci starsze od dogmatu, który Pius IX ogłosił 8 grudnia 1854 roku.

Łacińskie Officium i jego droga do Polski

Średniowiecze znało kilka „małych oficjów”, czyli skróconych modlitw godzin dla świeckich. Najbardziej znane było Officium parvum Beatae Mariae Virginis, Małe Oficjum o Najświętszej Maryi Pannie. Officium o Niepokalanym Poczęciu to osobny tekst, choć z tej samej rodziny. Franciszkanie od średniowiecza bronili prawdy o Niepokalanym Poczęciu, dlatego ich krąg uchodzi za środowisko, w którym powstało Officium. Imię Bernardyna de Bustis podaję ostrożnie, bo opiera się na przekazie tradycji, a nie na zachowanym autografie.

Tłumacza polskiej wersji nie znamy z pewnością i nie będę go wskazywał. Pewne jest, w jaki sposób tekst się przyjął:

  • XV wiek - łacińskie Officium krąży w środowisku franciszkańskim.
  • XVII wiek - upowszechnia się polski, rymowany przekład.
  • Bractwa i zakony - przenoszą zwyczaj wspólnego śpiewu do parafii.
  • Wieś i małe miasteczka - Godzinki śpiewa się z pamięci, często bez książki.
  • XIX wiek - tekst trafia do drukowanych śpiewników ludowych.

Godzinki w śpiewnikach i modlitewnikach

Najbardziej wpływowym miejscem druku stał się śpiewnik kościelny ks. Jana Siedleckiego, wydawany od 1878 roku. Przez kolejne pokolenia był podstawową książką śpiewu w polskich parafiach. Dzięki niemu Godzinki ujednoliciły się w całym kraju. Dlatego w Dubiecku i w Przemyślu śpiewa się je niemal tak samo jak na Mazowszu. W dawnych modlitewnikach z aprobatą kościelną Godzinki zwykle stoją zaraz obok Litanii Loretańskiej i modlitwy Pod Twoją obronę, najstarsza modlitwa do Maryi.

Jaki związek mają Godzinki z dogmatem z 1854 roku?

Godzinki są starsze od dogmatu i świadczą o wierze, która go poprzedzała. Pius IX ogłosił prawdę o Niepokalanym Poczęciu 8 grudnia 1854 roku w bulli Ineffabilis Deus. Polacy śpiewali o „Pannie bez zmazy poczętej” od mniej więcej dwustu lat.

Najświętsza Maryja Panna od pierwszej chwili swego poczęcia, szczególną łaską i przywilejem wszechmogącego Boga, ze względu na przewidziane zasługi Jezusa Chrystusa, została zachowana nienaruszona od wszelkiej zmazy grzechu pierworodnego (parafraza definicji). - Pius IX, bulla Ineffabilis Deus, 8 grudnia 1854; przytoczona w KKK 491, 1992

Taki porządek to nic wyjątkowego. Kościół często definiuje dogmatem to, co lud wierny od dawna wyznawał w modlitwie.

Z jakich części składają się Godzinki?

Godzinki składają się z ośmiu części: siedmiu godzin (Jutrznia, Pryma, Tercja, Seksta, Nona, Nieszpory, Kompleta) oraz Ofiarowania na zakończenie. Nazwy godzin pochodzą z dawnego podziału doby w modlitwie klasztornej. Tak podaje układ śpiewnik ks. Jana Siedleckiego i większość modlitewników z aprobatą kościelną.

Siedem godzin i Ofiarowanie: lista części

  1. Jutrznia - godzina poranna, otwiera całe nabożeństwo.
  2. Pryma - „pierwsza” godzina dnia, w dawnej rachubie około wschodu słońca.
  3. Tercja - „trzecia” godzina, przedpołudnie.
  4. Seksta - „szósta” godzina, czyli południe.
  5. Nona - „dziewiąta” godzina, wczesne popołudnie.
  6. Nieszpory - modlitwa wieczorna, o zmierzchu.
  7. Kompleta - modlitwa przed snem, zamyka dzień.
  8. Ofiarowanie - krótka część, w której modlący się oddaje całe nabożeństwo Maryi.

Całość ze słowami do śpiewu znajdziesz w osobnym artykule: pełny tekst Godzinek o Niepokalanym Poczęciu. Tutaj zajmuję się tylko budową nabożeństwa.

Stały schemat każdej godziny

Każda godzina ma ten sam porządek. To właśnie ułatwia naukę: po jednej godzinie zna się układ wszystkich pozostałych. Zmienia się tekst, a kolejność zostaje:

  • Wezwanie - krótki werset prowadzącego i odpowiedź wiernych.
  • Hymn - kilka rymowanych zwrotek, najdłuższa część godziny.
  • Antyfona - krótki refren, który streszcza myśl hymnu.
  • Werset i odpowiedź - dialog prowadzącego z ludem.
  • Modlitwa - oracja zamykająca, zakończona słowem „Amen”.

Jak zaczynają się Godzinki?

Godzinki zaczynają się wezwaniem Jutrzni „Zacznijcie, wargi nasze, chwalić Pannę Świętą”. Te słowa nawiązują do biblijnej prośby o otwarcie warg do chwały Boga (Ps 51,17), od której zaczyna się także Liturgia Godzin. Na tym pierwszym wersie dobrze widać, w jaki sposób ludowe nabożeństwo naśladuje liturgię, o czym pisze Sacrosanctum Concilium nr 13.

Kiedy śpiewa się Godzinki?

Godzinki najczęściej śpiewa się w Adwencie, przed roratami. W wielu parafiach także w niedziele przed pierwszą Mszą, w soboty i w święta maryjne, zwłaszcza 8 grudnia, w uroczystość Niepokalanego Poczęcia. To nabożeństwo dobrowolne, więc żaden przepis nie wyznacza mu terminu. Godzinę ustala każda parafia, zwykle na cały rok lub na Adwent.

Dlaczego Godzinki śpiewa się w Adwencie przed roratami?

Adwent i Godzinki łączy postać Maryi oczekującej narodzin Syna. Roraty to adwentowa Msza wotywna o Najświętszej Maryi Pannie. Nazwę wzięły od łacińskiego wezwania „Rorate caeli” z Księgi Izajasza (Iz 45,8), w Biblii Tysiąclecia: „Niebiosa, spuśćcie rosę z wysoka”. Godzinki przed roratami wprowadzają w tę samą maryjną atmosferę. Same jednak pozostają osobnym nabożeństwem, a nie częścią Mszy.

  • Czas - Adwent trwa od pierwszych nieszporów I Niedzieli Adwentu do Wigilii.
  • Temat - Maryja jako „Jutrzenka” zapowiadająca przyjście Chrystusa.
  • Uroczystość 8 grudnia - Niepokalane Poczęcie przypada w środku Adwentu.
  • Zwyczaj - wierni przychodzą wcześniej i śpiewają w półmroku, przy świecach.

Niedziele, soboty i święta maryjne

Poza Adwentem Godzinki pojawiają się w kalendarzu parafii w kilku stałych momentach. Sobota jest w pobożności katolickiej dniem tradycyjnie poświęconym Maryi. Dla czytelników z okolic Dubiecka ma to dodatkowy sens. Tutejsza parafia nosi wezwanie Niepokalanego Serca NMP, a jego wspomnienie przypada właśnie w sobotę po uroczystości Najświętszego Serca Pana Jezusa. W Dubiecku jest też barokowy obraz Matki Bożej Bolesnej z inskrypcją z 1753 roku. Kto zwiedza kaplicę boczną, może przy nim rozważyć siedem boleści Matki Bożej.

Gdzie sprawdzić termin Godzinek w swojej parafii?

Aktualny termin podają ogłoszenia parafialne, bo godziny nabożeństw zmieniają się z roku na rok. Nie podaję tu godzin, żeby nikt nie przyszedł do zamkniętego kościoła. Tak to sprawdzisz:

  1. Przeczytaj ogłoszenia z ostatniej niedzieli na stronie swojej parafii lub w gablocie przy kościele.
  2. Przed Adwentem zajrzyj do zapowiedzi rorat, bo Godzinki zwykle podaje się razem z nimi.
  3. W przypadku Dubiecka korzystaj z oficjalnej strony parafii dubiecko.przemyska.pl, z zakładek „ogłoszenia” i „aktualności”.
  4. Gdy masz wątpliwości, zapytaj w kancelarii parafialnej, która w Dubiecku przyjmuje w dni powszednie po Mszy świętej (stan: październik 2026).

Jak śpiewać Godzinki w domu i w kościele?

Godzinki śpiewa się na jedną prostą melodię, która powtarza się w hymnach wszystkich godzin. Wystarczy więc opanować jedną zwrotkę. W kościele prowadzi organista albo kantor, a wierni odpowiadają wersetami. W domu najprościej zacząć od jednej godziny dziennie: Jutrzni rano, Komplety wieczorem.

Jak nauczyć się melodii Godzinek?

Najpierw kilka razy posłuchaj, potem śpiewaj z tekstem. Melodia ma niewielką skalę i wyraźny rytm, dlatego od wieków dawały sobie z nią radę osoby, które nie znały nut. Proponuję taką kolejność:

  1. Wysłuchaj Godzinek w swoim kościele albo na transmisji parafii czy sanktuarium.
  2. Weź tekst ze śpiewnika lub modlitewnika z aprobatą kościelną, nie z przypadkowej strony.
  3. Naucz się pierwszej zwrotki hymnu Jutrzni, bo melodia kolejnych jest taka sama.
  4. Śpiewaj codziennie jedną godzinę, aż przestaniesz patrzeć w tekst.
  5. Dopiero potem dołącz Ofiarowanie i wersety z odpowiedziami.

Ta sama metoda sprawdza się przy innych pieśniach maryjnych, na przykład przy pieśni Zdrowaś Maryja i jej tekście.

Melodia, prowadzący i odpowiedzi wiernych

W kościele Godzinki to dialog. Prowadzący intonuje wezwanie i werset, wierni odpowiadają, a hymn śpiewają wszyscy razem. Jeśli śpiewasz w domu sam, czytasz obie partie. Jeśli z rodziną, jedna osoba prowadzi, a reszta odpowiada.

  • Organista lub kantor - nadaje tempo i tonację, czasem gra krótkie przygrywki.
  • Wierni - odpowiadają wersetami i śpiewają hymny.
  • Domowa wspólnota - może się zmieniać przy prowadzeniu kolejnych godzin.
  • Osoba sama - śpiewa lub recytuje całość, nic nie pomijając w układzie godziny.

Co znaczą trudne słowa: Arka, Tron Salomona, Gwiazda zaranna?

To biblijne obrazy, którymi Godzinki opisują Maryję. Każdy odsyła do konkretnego miejsca w Piśmie Świętym. Bez objaśnienia brzmią archaicznie, a po objaśnieniu tekst zaczyna mówić:

  • Arka Przymierza - skrzynia ze świętymi przedmiotami Izraela (Wj 25,10-22). Maryja nosiła w sobie Syna Bożego, dlatego nazywa się Ją nową Arką.
  • Tron Salomona - wspaniały tron króla z kości słoniowej (1 Krl 10,18-20). Maryja jest „tronem”, na którym zasiadła Mądrość, czyli Chrystus.
  • Gwiazda zaranna - gwiazda zwiastująca świt. Maryja poprzedza Chrystusa, jak jutrzenka poprzedza słońce. Ten sam tytuł występuje w Litanii Loretańskiej.
  • Ogród zamknięty - obraz z Pieśni nad Pieśniami (Pnp 4,12), w tradycji odczytywany jako znak czystości i dziewictwa Maryi.

Tego typu odczytania należą do tradycji duchowej Kościoła, a nie do definicji dogmatycznych. Pokazują, jak Ojcowie i kaznodzieje czytali Stary Testament w świetle Nowego.

Jakie są rodzaje Godzinek do Matki Bożej?

Najbardziej rozpowszechnione są Godzinki o Niepokalanym Poczęciu NMP, i to o nich ludzie myślą, gdy mówią po prostu „Godzinki”. Obok nich istnieją młodsze nabożeństwa ułożone według tego samego schematu godzin: Godzinki do Matki Bożej Nieustającej Pomocy i Godzinki do Niepokalanego Serca Maryi. Wszystkie są dobrowolnymi formami pobożności ludowej, o których mówi KKK 1674-1676.

  • Godzinki o Niepokalanym Poczęciu NMP - najstarsze, z korzeniami w XV-wiecznym Officium, obecne w śpiewnikach od XIX wieku.
  • Godzinki do Matki Bożej Nieustającej Pomocy - związane z kultem ikony czczonej w Rzymie i szerzonej przez redemptorystów.
  • Godzinki do Niepokalanego Serca Maryi - nawiązują do nabożeństwa do Serca Maryi.
  • Małe Oficjum NMP (Officium parvum) - osobna, starsza modlitwa godzin, nie ludowe Godzinki.

Godzinki do Matki Bożej Nieustającej Pomocy

To osobne nabożeństwo, a nie inna wersja tych samych słów. Ma własny tekst skupiony na Maryi jako Wspomożycielce, choć zachowuje podział na godziny. Najczęściej usłyszysz je w kościołach redemptorystów, którzy od XIX wieku szerzą kult ikony Matki Bożej Nieustającej Pomocy. Jeśli w ogłoszeniach widzisz samo słowo „Godzinki”, prawie zawsze chodzi o Godzinki o Niepokalanym Poczęciu.

Godzinki do Niepokalanego Serca Maryi

Te Godzinki odwołują się do Serca Maryi, w którym, jak pisze święty Łukasz, Maryja „zachowywała wszystkie te sprawy i rozważała je w swoim sercu” (Łk 2,19). Dla kościoła w Dubiecku ten wątek ma szczególny sens. Biskup Franciszek Barda konsekrował go 24 sierpnia 1952 roku pod wezwaniem Niepokalanego Serca NMP oraz świętych Apostołów Szymona i Judy Tadeusza. Tego wariantu nie spotkasz jednak w każdym śpiewniku. Tekst najlepiej brać z modlitewnika z aprobatą kościelną.

Czy trzeba śpiewać wszystkie godziny naraz?

Nie, nie trzeba śpiewać wszystkich siedmiu godzin naraz. Godzinki są nabożeństwem dobrowolnym i żaden przepis kościelny nie wymaga odmawiania całości. Pierwotnie modlitwę rozkładano na cały dzień: Jutrznię rano, Kompletę wieczorem. W parafiach często śpiewa się wybrane godziny, a pozostałe w kolejne dni.

Czy Godzinki są obowiązkowe?

Nie, Godzinki nie są obowiązkowe dla nikogo. Katechizm (KKK 1675) opisuje formy pobożności ludowej jako coś, co przedłuża życie liturgiczne Kościoła, ale go nie zastępuje. Obowiązkiem katolika jest niedzielna i świąteczna Msza, a nie żadne konkretne nabożeństwo.

Formy pobożności ludowej przedłużają życie liturgiczne Kościoła, ale go nie zastępują, i powinny być zgodne z liturgią (parafraza). - Katechizm Kościoła Katolickiego, nr 1675, 1992

Jak rozłożyć Godzinki na cały dzień?

Najprościej przypisać godziny do stałych momentów dnia. Lepiej odmówić jedną godzinę ze zrozumieniem niż całość w pośpiechu. Przykładowy rozkład dla osoby, która pracuje:

  • Jutrznia i Pryma - rano, przed wyjściem z domu.
  • Tercja - w drodze do pracy, z tekstem w telefonie lub z pamięci.
  • Seksta i Nona - w przerwie obiadowej.
  • Nieszpory - po powrocie do domu.
  • Kompleta i Ofiarowanie - przed snem, razem z rodziną.

Tak samo można podejść do innych modlitw, które łatwo podzielić na części, na przykład do tego, czym jest koronka do Miłosierdzia Bożego na różańcu.

Najczęściej zadawane pytania

Czy Godzinki to modlitwa tylko na Adwent?

Nie. Adwent i roraty to najbardziej znany czas Godzinek, ale można je śpiewać przez cały rok. Szczególnie pasują do sobót i świąt maryjnych, takich jak uroczystość Niepokalanego Poczęcia 8 grudnia.

Ile trwają Godzinki?

To zależy od tempa i od tego, ile godzin się śpiewa. Jedna godzina to kilka zwrotek hymnu, antyfona, werset i krótka modlitwa, więc zajmuje kilka minut. Całość trwa odpowiednio dłużej. Dokładny czas nabożeństwa w swojej parafii sprawdzisz w ogłoszeniach.

Czy Godzinki można odmawiać zamiast śpiewać?

Tak, tekst Godzinek można recytować. Śpiew jest formą tradycyjną, ale nie warunkiem nabożeństwa. Recytacja dobrze się sprawdza w podróży, przy chorym albo wtedy, gdy ktoś modli się sam i cicho.

Czy dzieci mogą śpiewać Godzinki?

Tak, i często szybko je zapamiętują, bo rytmiczna melodia i powtarzalny układ ułatwiają naukę. Dobrze jest objaśnić dzieciom obrazy biblijne, na przykład Arkę Przymierza czy Gwiazdę zaranną. Wtedy śpiewają ze zrozumieniem, a nie tylko z pamięci.

Gdzie znaleźć tekst Godzinek do druku?

Najpewniejsze są śpiewniki parafialne i modlitewniki z aprobatą kościelną, w tym kolejne wydania śpiewnika ks. Jana Siedleckiego. Teksty z przypadkowych stron internetowych bywają zniekształcone. Zanim wydrukujesz kopię dla rodziny, porównaj ją z wydaniem książkowym.

Czym Godzinki różnią się od różańca?

Różaniec to rozważanie tajemnic z życia Jezusa i Maryi przy powtarzanym „Zdrowaś Maryjo”. Godzinki to cykl hymnów o Niepokalanym Poczęciu ułożony według pór dnia. Oba są maryjnymi nabożeństwami pobożności ludowej, ale różnią się budową i tematem.

Czy w Dubiecku śpiewa się Godzinki?

Aktualnych informacji o Godzinkach w kościele w Dubiecku nie podaję, bo terminy nabożeństw parafia ogłasza na bieżąco. Sprawdź ogłoszenia na oficjalnej stronie parafii dubiecko.przemyska.pl albo zapytaj w kancelarii. Ten przewodnik jest serwisem niezależnym i nie ogłasza nabożeństw w imieniu parafii.

Materiał informacyjny o historii i praktyce nabożeństwa. W sprawach duszpasterskich zwróć się do kapłana lub kancelarii własnej parafii. Stan informacji: październik 2026.

Rafał Kustra - mieszka w Przemyślu i od kilkunastu lat wędruje doliną Sanu między Dubieckiem, Krzywczą a Birczą, opisując kościoły, cerkwie i dwory Pogórza Dynowskiego.

Aktualizacja: październik 2026

Źródła i literatura

  1. Sobór Watykański II, Konstytucja o liturgii świętej Sacrosanctum Concilium, 4 grudnia 1963, nr 13.
  2. Pius IX, bulla Ineffabilis Deus, 8 grudnia 1854 (definicja dogmatu Niepokalanego Poczęcia).
  3. Katechizm Kościoła Katolickiego, 1992, nr 490-493 (Niepokalane Poczęcie) i 1674-1676 (pobożność ludowa).
  4. Kongregacja ds. Kultu Bożego i Dyscypliny Sakramentów, Dyrektorium o pobożności ludowej i liturgii, 2001.
  5. Ks. Jan Siedlecki, Śpiewnik kościelny, wydania od 1878.
  6. Pismo Święte Starego i Nowego Testamentu, Biblia Tysiąclecia (Wj 25,10-22; 1 Krl 10,18-20; Ps 51,17; Pnp 4,12; Iz 45,8; Łk 1,28; Łk 2,19).
  7. Parafia pw. Niepokalanego Serca NMP w Dubiecku, oficjalna strona parafii, stan na październik 2026.
  8. Zdjęcie wyróżniające: Karak67, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons, strona pliku.
Rafał Kustra
Rafał Kustra

Rafał Kustra mieszka w Przemyślu i od kilkunastu lat wędruje doliną Sanu między Dubieckiem, Krzywczą a Birczą, opisując kościoły, cerkwie i dwory Pogórza Dynowskiego. Dubiecko zajmuje go szczególnie: miejsce urodzin Ignacego Krasickiego, parafia z XIV wieku i kościół, który dwa pokolenia budowały przez osiemnaście lat. Nie jest księdzem, historykiem z tytułem naukowym ani przewodnikiem z uprawnieniami, nie pracuje też dla parafii. Opiera się na stronie parafii, dawnej stronie zachowanej w Internet Archive, artykułach encyklopedycznych i opisach zdjęć z Wikimedia Commons. Czego nie da się potwierdzić, na przykład historii kościoła w Słonnem, nie dopowiada. Poprawki zapisuje z datą.

Articles: 125